Profile

Dé basis voor het basisonderwijs

Oriëntatie op mens en wereld
26/11/2020
Leestijd 3-4 minuten

Praktijk: Werken aan samenhang

In veel vakken liggen kansen om ook aan rekenen en taal te werken. Hoe benut je die kansen? Het stappenplan ‘Kansen voor samenhang’ van SLO is een hulpmiddel voor leerkrachten om de samenhang tussen deze vakken te vergroten, benutten en evalueren.

Save the children

Veel scholen zoeken naar samenhang in hun onderwijsaanbod. Denk maar aan termen als thematisch werken, vakkenintegratie of de vele concepten die bestaan rond het bieden van wereldoriëntatie. Ook in het huidige traject van Curriculum.nu is samenhang een belangrijk uitgangspunt van de curriculumherziening (Pieters & Vissers, 2019). Hoe die samenhang vorm moet krijgen, zal de komende tijd dan ook nog veel aandacht krijgen.
Argument om samenhang aan te brengen, is het efficiënter richten van het onderwijs. Samenhang gaat de overladenheid tegen en biedt ruimte voor scholen om een eigen curriculum vorm te geven. Maar nog belangrijker: wanneer samenhang goed wordt vormgegeven, draagt dit bij aan betekenisvol leren, waardoor de betrokkenheid van leerlingen vergroot. Nobele ambities dus. Maar is het wel effectief om samenhang aan te brengen? En onder welke voorwaarden kunnen we deze effecten bereiken? We gaan in op deze vragen en bespreken het stappenplan ‘Kansen voor samenhang’ dat binnen het SLO-project ‘Samenhang in het primair onderwijs’ is ontwikkeld en getest.

Bij veel vakken, zoals wereldoriëntatie, liggen kansen om ook te werken aan rekenen en taal

Effectief
Werken aan samenhang bij rekenen en taal is onder bepaalde voorwaarden effectief. Voor taal geldt dat nog meer dan voor rekenen. Onderzoek van Van Amerongen en Kruijer (2017) laat zien dat het effectief is om taaldoelen te combineren met wereldoriëntatiedoelen. Zo kan het lezen, schrijven, spreken, luisteren en in gesprek gaan over thema’s uit wereldoriëntatie bijdragen aan het verwerken en leren van de vakinhouden. Tegelijkertijd ontwikkelen leerlingen hun taalvaardigheid en breiden zij hun woordenschat uit. Immers: taal- en kennisontwikkeling gaan hand in hand (zie bijvoorbeeld: Hajer & Meestringa, 2015). De mondelinge en schriftelijke taalvaardigheden lenen zich dus bij uitstek om te verweven binnen wereldoriëntatie. Voor rekenen zijn positieve effecten aangetoond bij bètavakken wanneer expliciet de lesstof uit rekenlessen terugkomt (Van Amerongen & Kruijer, 2017; Hurley, 2010).
Om wat meer beeld te geven bij waar het om gaat bij samenhang, (hier) vakkenintegratie, ontwikkelden Gresnigt, Slangen en Brouwer (2018) het schema in tabel 1 op pagina 28. Uitgaande van het expliciet aan bod laten komen van taal- en rekenvaardigheden zouden de vormen genest en multidisciplinair het meeste effect moeten genereren.
De term ‘effectief’ roept waarschijnlijk de associatie met toetsresultaten op. Effectief kan ook breder opgevat worden. Wilschut en Pijls (2018) benoemen zeven mogelijke effecten van het geïntegreerd werken, waarvan slechts drie meetbaar zijn, namelijk leerprestaties, motivatie en hogere denkvaardigheden. Daarbij komt dat het meetbaar maken van vakkenintegratie (in welke vorm dan ook) lastig is (Van Amerongen & Kruijer, 2017). Misschien is dan ook een andere benadering behulpzamer.

Een andere invalshoek
Een andere invalshoek om effectiviteit van samenhang te bepalen, is om te kijken welke kansen zich in de verschillende vakken al voordoen en hoe je deze effectief kunt benutten. We laten immers wat liggen als we niets doen met het rekenen of de taal in deze vakken. Laten we naar twee voorbeelden kijken:

Voorbeeld 1. Leerlingen werken bij kunstzinnige oriëntatie aan een maquette. Hierbij denken ze na over schaal, plattegronden en aanzichten. Afhankelijk van het leerjaar komen deze aspecten ook in de leerlijnen meetkunde van rekenen aan de orde.
Een ander voorbeeld: Je leest bij geschiedenis een tekst over de Tweede Wereldoorlog. Eigenlijk sluit deze les aan bij de lessen begrijpend lezen/Close Reading.

In beide voorbeelden gaat het om lessen waarin al rekenen of taal aan bod komt. Wil je deze lessen ook echt benutten als reken-/taalles, dan zul je voor beide leergebieden doelen moeten formuleren. Het stappenplan ‘Kansen voor samenhang’ (zie kopieerblad 1) laat zien hoe je dat kunt doen.

Tabel 1 – Korte beschrijvingen van typen integratie (Naar: Gresnigt & Slangen, 2015)

Stappenplan
SLO ontwikkelde een stappenplan dat je bij de lessen wereldoriëntatie en kunstzinnige oriëntatie kunt gebruiken om expliciet de samenhang met rekenen en taal te versterken. Je gebruikt dit stappenplan naast de lesbeschrijving of -voorbereiding. Kenmerkend voor het stappenplan zijn de volgende elementen:
• Je werkt niet alleen doelgericht aan het doel voor wereldoriëntatie of kunstzinnige oriëntatie, maar ook expliciet aan een doel uit de leerlijnen van taal en rekenen.
• Je voert de lessen uit met expliciete aandacht voor het vak zelf, en benoemt ook expliciet op welke wijze reken- of taaldoelen aan bod komen.
• Je bedenkt hoe de les zal verlopen als taal- of rekenen ook een expliciete plaats krijgen binnen de les.
• Na afloop evalueer je de les door na te gaan in welke mate beide lesdoelen zijn behaald en pas je vervolgactiviteiten en lessen hierop aan.

Book iconLiteratuurlijst

• Van Amerongen, M., en Kruijer, S. (2017). Kennisrotonde “Wat zijn de opbrengsten van vakkenintegratie?”. Geraadpleegd op 24 september op https://www.nro.nl/wp-content/uploads/2017/02/021-Antwoord-Wat-zijn-de-opbrengsten-van-vakintegratie-1.pdf
• Gresnigt, R., Slangen, L., Brouwer, W. (2018). Vakkenintegratie: daar kun je op rekenen!Vakoverstijgend werken aan creatief, kritisch en probleemoplossend denken. Geraadpleegd op 24 september 2020 op https://panamaconferentie.sites.uu.nl/wp-content/uploads/sites/22/2017/01/04-Gresnigt-WEB.pdf
• Hajer, M. en Meestringa, T. (2015). Handboek taalgericht vakonderwijs. Baarn, Coutinho.
• Hurley, M. (2010). Reviewing Integrated Science and Mathematics: The Search for Evidence and Definitions From New Perspectives. School, Science and Mathematics, 101, p259-261.
• Wilschut, A., Pijls, M. (2018). Effecten van vakkenintegratie, een literatuurstudie. Amsterdam, Hoge School van Amsterdam, kenniscentrum onderwijs en opvoeding.
• Pieters, M., Vissers, A. (2019). Leerbiedoverstijgende thema’s in Curriculum.nu. Enschede, SLO.