Profile

Dé basis voor het basisonderwijs

Taal
11/03/2022
Leestijd 3-4 minuten
Geschreven door Marieke Baselmans

Rijke teksten

Rijke teksten dragen bij aan de lees- en woordenschatontwikkeling van je leerlingen. Een breed aanbod van rijke teksten stimuleert de taal- en denkontwikkeling. Tegelijkertijd doen leerlingen met rijke teksten kennis van zichzelf en de wereld op, trainen ze hun geheugen en prikkelen ze hun verbeelding.

Save the children

Rijke teksten hebben verschillende verschijningsvormen: mondeling, schriftelijk en digitaal. Kenmerkend voor rijke teksten zijn de rijke inhoud en de goede taalkwaliteit. Ze sluiten aan bij een onderwerp of thema dat centraal staat in je lesaanbod en zetten aan tot denken en/of prikkelen de verbeelding. Ze bieden de mogelijkheid om vanuit verschillende perspectieven naar een onderwerp of thema te kijken en erover van gedachten te wisselen.

Inhoud en taalkwaliteit
Van belang is dat er balans is tussen de hoeveelheid nieuwe informatie en de al bekende informatie uit de teksten. Zo kunnen je leerlingen de nieuwe informatie integreren met hun voorkennis. Rijke teksten bevatten zowel eenvoudige als complexe relaties, zoals chronologische relaties, oorzaak-gevolgrelaties, middel-doelrelaties en vergelijken. Verder versterken tekst, beeld, illustraties en geluid elkaar en is het taalgebruik gevarieerd, zo veel mogelijk authentiek en zo min mogelijk vereenvoudigd. Er komen onbekende en laagfrequente woorden voor in verschillende zinsverbanden. Ook bevatten deze teksten abstract en figuurlijk taalgebruik.

Fragment als stimulans
Als leerkracht van groep 8 las ik zelf ook altijd tijdens het vaste vrije leesmoment aan het begin van de dag. Zo begon ik op een dag aan het boek Gips van Anna Woltz. Al na een paar zinnen zat ik helemaal in het verhaal. De beschrijving van de val, van het zusje van de hoofdpersoon, vanaf een fiets op het gladde ijs, was zo echt dat ik mijn gezicht vertrok. Overigens zonder dat te beseffen. Toen ik vervolgens grote ogen opzette en er afschuw verscheen over mijn gezicht, vroeg een leerling: ‘Juf, alles goed? Wat voor iets ben je aan het lezen?’ ‘Moet je horen’, zei ik, en ik las het fragment voor. Waarna deze leerling direct het boek verder wilde lezen.

Rijke teksten zijn essentieel voor de taal- en denkontwikkeling van leerlingen. Ze bevorderen de ontwikkeling van kennis van de wereld en diep begrip, maken leerlingen nieuwsgierig en stimuleren de motivatie om verder te lezen, te kijken of te luisteren. In alle fasen van het basisonderwijs wordt de taalbasis van leerlingen met name versterkt door het gebruik van langere teksten en boeken met een rijke inhoud en van goede taalkwaliteit. Rijke teksten dragen bij aan de woordenschat-, lees- en schrijfontwikkeling. Zorg ervoor dat je leerlingen toegang hebben tot rijke teksten en dit niet alleen bij de lees- en taallessen, maar ook bij de zaakvakken.

Experiment voor leesbevordering

Ik besloot mijn eigen enthousiasme bewust over te brengen. Was mijn reactie over Gips puur en niet gepland. Het boek Het raadsel van alles wat leeft van Jan Paul Schutten vond ik een absolute aanrader voor mijn groep. En een mooie integratie van lezen en wereldoriëntatie. Ik besloot het boek pontificaal op de hoek van mijn bureau te leggen en hardop te verkondigen: ‘Dit boek mogen jullie niet lenen van mij, want dit boek wil ik eerst zelf lezen.’ Terwijl ik mij omdraaide, verdween het boek in de handen van Tom. Die direct totaal in het boek opging. Toen ik er een opmerking over maakte, dat hij voor zijn beurt las, kreeg ik enkel een vrolijke grijns als antwoord en las hij gebiologeerd verder.
Ik had deze truc al eens eerder uitgehaald bij mijn eigen zoon. Ik wilde graag dat hij het verhaal van koning Arthur las. Ik legde het boek op de keukentafel en zei: ‘Niet in mijn boek lezen, hoor, daar ben jij nog te jong voor. Het verhaal begint met de ophanging aan de galg.’ Dit boek kreeg ik dagen later terug en daarna ging hij vrijwillig met mij mee naar een toneelstuk over zijn nieuw ontdekte held.

Drie soorten boeken
Rijke literaire teksten (fictie, non-fictie en poëzie) bevatten wisselingen in vertelperspectief en chronologie. Er is sprake van gelaagdheid, verschillende stijlen en verhaallijnen, variatie in taalregisters en afwisseling in beschrijving en dialoog. Voorbeelden van literaire teksten in de categorie fictie zijn: Lampje (Annet Schaap), Gips (Anna Woltz) en De schelmenstreken van Reinaert de Vos (Koos Meinderts). Voor non-fictie teksten kun je denken aan: Het raadsel van alles wat leeft (Jan Paul Schutten), Alles wat ik voel (Stine Jensen) en Een aap op de wc (Joukje Akveld). Voor poëzie zijn deze titels geschikt: Ze gaan er met je neus vandoor (Ted van Lieshout), Als iemand ooit mijn botjes vindt (Jaap Robben) en Laat een boodschap achter in het zand (Bibi Dumon Tak).

2 Leestips

 

Zakelijke teksten uit New Scientist en andere titels en websites
Rijke teksten zijn onder andere te vinden in informatieve boeken, maar ook op de volgende sites: www.entoen.nu, www.natgeojunior.nl, www.nieuwsindeklas.nl, www.schooltv.nl, www.sciencespace.nl, www.rechtvoorjou.nl, www.natuurwijzer.naturalis.nl en www.museumjeugduniversiteit.nl. En denk aan deze tijdschriften: New Scientist, Roots, Puur Natuur, Technisch Weekblad, Quest, Quest Historie, Kijk en Historisch Nieuwsblad.

 

Koos Meinderts, De schelmenstreken van Reinaert de Vos (Hoogland & Van Klaveren, 2018)
Koos Meinderts heeft de Middeleeuwse verhalen rondom de streken van de vos Reinaert heel toegankelijk herschreven in het boek De schelmenstreken van Reinart de Vos. Door dit boek kan ook de huidige generatie weer genieten van de spannende streken van de vos. Een mooie bewerking van literair erfgoed in een prachtige vorm. De achttien belevenissen van Reinaert worden geïllustreerd door achttien illustratoren. Iedere keer als je een bladzijde omslaat, wordt je niet alleen door het verhaal verrast, maar ook door de prachtige kleurenillustraties van onder andere Harmen van Straaten en Charlotte Dematons. Ieder hoofdstuk begint met een door de illustrator gemaakte eerste letter. Net zoals in de Middeleeuwen gebruikelijk was.