Inloggen
Abonneren
Contact
Taal: de nieuwe generatie kerndoelen
In september 2024 zijn de nieuwe conceptkerndoelen Nederlands opgeleverd. Deze zijn concreter geformuleerd en er is gestreefd naar meer samenhang. Door taal in samenhang aan te bieden, kunnen de domeinen elkaar versterken en dragen ze bij aan het betekenisvol maken van de lessen. De leerlingen kunnen zich een beter beeld vormen van het grotere geheel.
Foto’s: Vincent van den Hoogen
Dit betekent een verandering in het aanbod van taalonderwijs in de klas. Vaak ligt het combineren van lezen en schrijven wel voor de hand, maar zien we dit minder bij het spreken (Shanahan, 2006). Toch vormt juist de mondelinge taalvaardigheid een belangrijke basis voor de ontwikkeling van zowel de lees- als schrijfvaardigheid (Shanahan, 2006).
Ook is het belangrijk om taal aan kennisdomeinen te verbinden. Wanneer je meer kennis hebt, ben je beter in staat verbanden te leggen in de tekst (Moort et al., 2022). Taal is nodig bij het aanleren van vakconcepten en onderlinge relaties, maar ook bij het redeneren en kritisch denken (De Bakker et al., 2022.). Door de verbinding met vakkennis kan er een natuurlijke samenhang tussen de taaldomeinen ontstaan. Je leest over een onderwerp, voert er een gesprek over, maakt aantekeningen en schrijft er daarna iets over.
Variatie in lesdoelen en activiteiten is belangrijk om leerlingen brede kennis bij te brengen. Doelgericht inoefenen van de verschillende doelen is noodzakelijk (Ericsson & Pool, 2017). Denk na welke kansen het onderwerp biedt om nieuwe taal toe te voegen en gevarieerde vormen van taal in te zetten. Hoe kun je de woordenschat verrijken? Hoe kunnen ze op verschillende manieren hun mondelinge taalvaardigheid oefenen? Waar liggen kansen om verschillende tekstsoorten te lezen en korte tekstjes te schrijven? Daarbij is een goede instructie belangrijk.
Mondelinge taalvaardigheid vormt een belangrijke basis voor de ontwikkeling van lees- en schrijfvaardigheid
Verbinding van kerndoelen
In dit artikel geven we een voorbeeld van hoe een leerkracht van groep 7 de nieuwe kerndoelen verbindt aan kennis en welke keuzes en overwegingen ze daarbij maakt. Op de website (link voor verwijzing) is een voorbeeld te vinden voor de middenbouw. In het kader lees je hoe je zelf een les op deze manier kunt voorbereiden en uitvoeren.
Verbinding van kerndoelen
In dit artikel geven we een voorbeeld van hoe een leerkracht van groep 7 de nieuwe kerndoelen verbindt aan kennis en welke keuzes en overwegingen ze daarbij maakt. Op de website (link voor verwijzing) is een voorbeeld te vinden voor de middenbouw. In het kader lees je hoe je zelf een les op deze manier kunt voorbereiden en uitvoeren.
Close Reading
Groep 7 van leerkracht Zara is bezig met het onderwerp klimaat en duurzaamheid. De leerlingen leren welke energiebronnen er zijn en wat de voor- en nadelen zijn. Als einddoel schrijven de leerlingen een betoog over duurzame energie. Zara zet verschillende middelen in om daar te komen en werkt aan verschillende kerndoelen.
Om meer kennis op te doen over het onderwerp en te werken aan tekstbegrip gebruikt Zara het boek Palmen op de Noordpool van Marc ter Horst. Zara zet de methodiek Close Reading in aan de hand van de ingezonden brief:
Lieve steenkool, aardgas en aardolie. In deze brief worden argumenten gegeven waarom het beter is om te stoppen met fossiele brandstoffen. In de paragrafen die volgen worden alternatieve kandidaten besproken: zonne-energie, kernenergie, enz.
Een ingezonden brief valt onder het genre betoog (De Lint & Van Norden, 2022). Leerlingen leren tijdens het lezen argumenten herkennen in een brief, als opstap naar het zelf schrijven van een betoog. Ook ziet Zara kansen om het argumenteren mondeling te oefenen door het voeren van een debat.
De tekst is dus niet alleen aanleiding om met doelen van begrijpend lezen bezig te zijn, maar ook met doelgericht schrijven (kerndoel 5) en gesprekken voeren (kerndoel 10). Zara plant instructiemomenten in om deze vaardigheden aan te leren, waarbij ze de nadruk legt op de genre-kenmerken van het betoog. Door te werken met een rijke tekst en deze te gebruiken bij het lezen, spreken én schrijven, ontstaat er samenhang tussen de activiteiten.
Door bij lezen, spreken én schrijven te werken met een rijke tekst ontstaat er samenhang
Verdiepend lezen
In de Close Reading-lessen maakt Zara de leerlingen alert op de structuur van de brief, de argumentatie en de stijl van schrijven.
Bij de eerste keer lezen zorgt Zara ervoor dat de leerlingen in grote lijnen weten waarover de brief gaat, aan wie de brief gericht is en wat fossiele brandstoffen zijn.
Tijdens de tweede keer lezen, bespreekt ze de opbouw en onderstrepen de leerlingen de voor- en tegenargumenten in de tekst (kerndoel 3). Ze zetten dit in een schema (kerndoel 7). Vervolgens wisselen ze argumenten uit en vullen elkaars argumenten aan (kerndoel 10).
In sessie 3 bespreken de leerlingen de structuur en stijl die de schrijver gekozen heeft. De leerlingen worden aangespoord een kritische houding aan te nemen en te reflecteren op de tekst. Zijn de argumenten goed onderbouwd? Is er sprake van een stellingname, zoals bij een betoog hoort? Wat doet het met de lezer dat het een brief is en dat die gericht is aan de fossiele brandstoffen? Deze vragen helpen om dieper begrip te krijgen van de tekst (kerndoel 4), maar ook om alvast de structuur van het genre verder te verkennen en zo zelf een betoog te kunnen schrijven (kerndoel 5).
Het oefenen met debat helpt om een betoog te schrijven en argumenten goed te formuleren
Verkiezingen
Als verdiepende sessie van Close Reading krijgen leerlingen in groepjes een paragraaf waarin een duurzame energiebron als mogelijke kandidaat wordt voorgesteld. Het doel is dat er verkiezingen gehouden worden. Wat is de beste energiebron? De leerlingen halen voor- en tegenargumenten uit de tekst. Daarna gaan ze met elkaar in gesprek om een dieper begrip te krijgen van de argumenten (kerndoel 10) en maken ze een poster om hun eigen kandidaat te promoten (kerndoel 7).
Dieper leesbegrip
Zara wil ook dat leerlingen andere bronnen verkennen (kerndoel 8). Daarom geeft ze een aantal groepjes een hoofdstuk uit één van de volgende boeken:
- Groene voeten – Lotte Stegeman
- Onze toekomst is nu! – Claus Hecking en Charlotte Schönberger
- De toekomst is van ons – Samuel Hanegreefs en Gert-Jan Oosting
Leerlingen halen uit deze teksten argumenten en tegenargumenten om hun verhaal te versterken. Ze schrijven ze op in een schema (kerndoel 7) en bespreken het met elkaar in coöperatieve werkvormen (kerndoel 10). Op deze manier verwerven ze meer kennis, versterken ze hun argumentatie en krijgen ze dieper leesbegrip, omdat ze de inhoud van verschillende teksten met elkaar in verband brengen en hierop reflecteren (kerndoel 4).
Niet alle teksten die ze lezen zijn betogende teksten, maar de inhoud van de teksten, de argumenten en de kennis die ze opdoen, helpen om uiteindelijk zelf een betoog te schrijven.
In debat
De leerlingen gaan met elkaar in debat: welke energievorm is effectief? Hiervoor leren ze debatregels. Ze krijgen voorbeeldzinnen waarmee ze een tegenargument kunnen geven.
Deze doelgerichte instructie (kerndoel 9) is nodig om meer diepgang aan te brengen en leerlingen vaardiger te maken in het voeren van het debat. Het oefenen van deze mondelinge vaardigheid helpt om het betoog te schrijven en hun argumenten goed te formuleren.
Betoog schrijven
Zara geeft instructie over het schrijven van een betoog en de structuur daarvan (De Lint & Van Norden, 2022). Ze geeft aan dat ze objectief taalgebruik verwacht.
De leerlingen krijgen een argumentenschema en de succescriteria zijn samen geformuleerd. Leerlingen overleggen over hun stelling en de argumenten voordat ze het betoog schrijven (kerndoel 10). Er is ruimte voor revisie. Is de stelling duidelijk en prikkelend? Zijn de argumenten scherp geformuleerd? Wordt er afgesloten met een bevestiging van de stelling? Ook wordt op spelling gelet (kerndoel 13). Leerlingen reflecteren op het schrijven van het betoog (kerndoel 11). Wat hebben ze geleerd? Hoe heeft het lezen van de teksten hen geholpen? Wat zijn volgende keer de aandachtspunten bij het schrijven van een betoog?
Betekenisvolle inhoud
In dit voorbeeld las je hoe je het taalonderwijs kunt integreren met wereldoriëntatie. In verschillende lessen is er aandacht besteed aan een groot aantal kerndoelen in samenhang. Ook valt op dat Zara er soms bewust voor kiest om expliciete instructie in te zetten.
Het inzetten van meerdere rijke teksten zorgt voor diepgang. De teksten helpen bij het opbouwen van kennis, maar geven ook inzicht in de opbouw van bijvoorbeeld een betoog. Deze kennis is nodig is om zelf een sterke tekst te schrijven. Door een genre centraal te stellen in zowel lezen, schrijven als spreken en dit te koppelen aan betekenisvolle inhoud, ontstaan er verbanden in het aanleren van de taal. Zo komen de kerndoelen op een natuurlijke wijze samen en kunnen ze functioneel worden ingezet.
Stappenplan en tips
Voorbereiding
Stap 1: Stel de doelen van de zaakvakken vast. Zorg voor verbinding tussen deze doelen.
Stap 2: Ga op zoek naar één of meerdere rijke teksten en zorg voor variatie in tekstsoorten. Hier kun je inspiratie opdoen:
- rijketeksten.org
- frappantefragmenten.nl
- leesbevorderingindeklas.nl
- Verhalend informatieve kinderboeken van kinderboekenschrijvers
- Griffelboeken
Stap 3: Stel doelen bij de teksten.
- Wat maakt de tekst uitdagend op taal en tekstbegrip? Denk aan beeldspraak, perspectief, emoties, vergelijken van teksten.
- Wat wil je dat leerlingen leren rond de doelen van wereldoriëntatie?
- Over welk onderwerp kun je hen bij de tekst laten nadenken, met elkaar in gesprek laten gaan en discussie laten voeren?
Stap 4: Uitbreiden: welke verbinding met kennis en taal kun je toevoegen?
- Gebruik de kerndoelen Nederlands.
- Maak verbinding tussen lezen, spreken, schrijven.
- Gebruik je taalmethode als bron voor doelen en eindproducten.
Uitvoering
- Zorg voor lessen waarin leerlingen actief zijn, met elkaar in gesprek gaan en zelf taal moeten produceren. Gebruik hiervoor coöperatieve werkvormen.
- Denk na over waar leerlingen instructie en jouw voorbeeld nodig hebben en wat ze zelfstandig of samen kunnen doen. Zet op deze momenten expliciete directe instructie in.
- Laat leerlingen reflecteren op de taal die ze gebruiken.
- Zet spelling en grammatica cursorisch in en verbind waar mogelijk.
Marieke van Logchem
is taal-leesspecialist en senior onderwijsadviseur bij Expertis Onderwijsadviseurs. Ze is co-auteur van het boek Close Reading. Werken aan dieper tekstbegrip in het basisonderwijs.
Margreet Mulder
is gespecialiseerd in taalonderwijs en is senior onderwijsadviseur bij Expertis. Ze werkte 25 jaar als leerkracht in het PO en SO, waarvan ook een tijd als bouwcoördinator.
Mediatips
- Palmen op de Noordpool (Marc ter Horst, 2018)
- Groene voeten (Lotte Stegeman, 2018)
- Onze toekomst is nu! (Claus Hecking en Charlotte Schönberger, 2019)
- De toekomst is van ons. (Samuel Hanegreefs en Gert-Jan Oosting, 2022)
Literatuurlijst
- De Bakker, L., Burlage, A., Hendriks, M., van Herwaarden, F & van Norden, S. (2022). Praktische didactiek voor geïntegreerd zaakvakonderwijs. Bussum: Coutinho.
- De Lint, P. & Van Norden, S. (2022). Wat een goede tekst. Gids voor schrijven in tien genres voor het basisonderwijs. Amsterdam: Boom.
- Ericsson, A. & Pool, R. (2017), Piek, Amsterdam: Spectrum.
- Lapp, D., Moss, B., Grant, M., & Johnson, K. (2018). Close Reading. (T. van Dalen, D. Mijs & M. van Logchem, vertaling en bewerking). Huizen: Pica.
- Moort M.L. van, Helder A. & Broek P.W. van den (2022), Werk aan het opbouwen van kennis. In: Steensel R. van & Houtveen T. (red.), De zeven pijlers van onderwijs in begrijpend lezen . Stichting Lezen Reeks nr. 35. Utrecht: Uitgeverij Eburon. 16-36.
- Shanahan, T. (2006). Relations among oral language, reading, and writing development. In C.A. MacArthus, S. Graham, & J. Fitzgerald (eds.), Handbook of writing research (pp. 171-186). New York: Guilford.
- https://www.slo.nl/thema/meer/actualisatie-kerndoelen-examenprogramma/actualisatie-kerndoelen/@22842/conceptkerndoelen-leergebied-nederlands/.
