Inloggen
Abonneren
Contact
Ondersteun islamitische leerlingen
Op islamitische basisscholen besteden leerkrachten bewust aandacht aan de ontwikkeling van de islamitische identiteit van hun leerlingen. Onderzoek laat zien dat deze expliciete aandacht voor persoonsvorming samenhangt met grotere betrokkenheid, meer motivatie en een sterker zelfvertrouwen van leerlingen. Wat kunnen we hiervan leren voor het reguliere basisonderwijs?
Bijna één op de acht basisschoolleerlingen in Nederland is moslim (Trouw, 2025). Slechts een klein deel daarvan, zo’n 19.000 kinderen, zit op een islamitische basisschool. De overige 165.000 islamitische kinderen volgen dus onderwijs op een openbare of christelijke basisschool. Zij dragen, in uiteenlopende gradaties, hun moslimidentiteit mee. Ze hebben behoefte aan de erkenning hiervan en aan ruimte om die identiteit verder te ontwikkelen (Nur-Awaleh & Mohammed, 2022). Waar de negentig islamitische scholen in ons land die aandacht voor de moslimidentiteit expliciet integreren, blijft dit op andere scholen vaak beperkt of impliciet, althans volgens leerlingen en ouders. Hierdoor voelen zij zich niet altijd even welkom op school en hebben ze het gevoel dat belangrijke aspecten van hun identiteit niet aan bod komen (Merry, 2010).
Bijdragen aan persoonsvorming en verbinding
Hoe kun je als leerkracht bijdragen aan de persoonsvorming van islamitische leerlingen in jouw klas? Die vraag is in de eerste plaats interessant omdat meerdere onderzoeken suggereren dat expliciete aandacht voor persoonsvorming samenhangt met grotere betrokkenheid, meer motivatie en een sterker zelfvertrouwen van leerlingen (Beemsterboer, 2019; Bezemer, 1999; Budak, 2022; Merry, 2007). Ook kun je hiermee bijdragen aan meer erkenning, vertrouwen en verbinding tussen jouw islamitische leerlingen, hun ouders en de school en zo een leeromgeving creëren waarin álle kinderen zich gezien en gewaardeerd voelen. Maar hoe pak je dit aan? Zeker als je zelf geen moslim bent? We leggen het uit aan de hand van de pedagogische filosofie van Al-Kaylani (in Sawalhi & Hawari, 2023).
Pedagogiek is nooit waardenvrij
Pedagogiek vanuit een islamitisch perspectief is uiteraard religieus gegrond. Kort gezegd: alles begint en eindigt bij God of Allah. Het doel van leren is ‘persoonlijke vorming tot een goed mens en het gebruiken van kennis om dichter bij God en zijn bedoeling te komen’. Deze insteek is overigens niet uniek voor de islam. Andere religies en levensbeschouwingen kennen een vergelijkbare benadering, met eigen accenten en doelen. Zo staat binnen de Ubuntu in zuidelijk Afrika de gemeenschap centraal, terwijl het confucianisme uit China de nadruk legt op familiebanden.
Ook onze westerse pedagogiek is niet waardevrij, maar historisch verankerd in calvinistische opvattingen. Voor jou als leerkracht is het waardevol om je ervan bewust te zijn dat je altijd lesgeeft vanuit een bepaalde pedagogische traditie. Afhankelijk van de samenstelling van jouw klas kan het zinvol zijn om tijdelijk een andere normatieve bril op te zetten, zodat je beter aansluit bij de leefwereld en behoeften van verschillende groepen leerlingen. Daarmee kun je de afstand tussen school en thuis verkleinen voor zowel leerlingen als ouders.
Zet, afhankelijk van de samenstelling van jouw klas, tijdelijk een andere normatieve bril op
Twee dimensies
De islamitische identiteit kent, pedagogisch gezien, twee nauw verweven dimensies. De eerste is het streven om een goede Abd te zijn: een dienaar van Allah. Dat gaat over de persoonlijke relatie die kinderen met hun god onderhouden. Dit komt terug in allerlei alledaagse dingen, zoals eten met je rechterhand, bidden op vaste momenten en het uitspreken van Bismillah (dank) voor het eten en drinken. Voor klasgenoten en leerkrachten zijn dit de meest zichtbare uitingen van geloof.
De tweede dimensie gaat om de rol van Khalifa: een zorgzame en verantwoordelijke beheerder van de aarde zijn. Hierbij gaat het om zorgen voor anderen, om rechtvaardigheid en verbondenheid met de samenleving waarin je leeft. Hoewel dit wat abstracter klinkt, kunnen ook deze waarden op school zichtbaar worden. Bijvoorbeeld in situaties als opkomen voor een gepeste klasgenoot, de schoolomgeving schoonhouden of meewerken aan een inclusieve sfeer waarin niemand wordt buitengesloten.
Expliciete en impliciete ondersteuning
Als leerkracht kun je islamitische leerlingen actief en eenvoudig ondersteunen om invulling te geven aan deze twee dimensies van hun identiteit. Dat kan expliciet, door te benoemen dat je hen wilt steunen bij het leven volgens hun religieuze waarden. Als een leerling zich niet wenselijk gedraagt, kun je vragen: “Wat denk je dat Allah hiervan vindt?” of “Hoe zou je hiermee omgaan als je een goede dienaar van Allah wilt zijn?” Voor islamitische kinderen kunnen deze vragen helpen bij het reflecteren op hun gedrag, in het licht van hun geloof. Voor kinderen met een andere achtergrond kan een alternatief als “Hoe zou jij willen dat iemand jou behandelt?” helpen om stil te staan bij de gevolgen van hun keuzes. Zo krijgen alle leerlingen de kans te oefenen met goed handelen.
Ook impliciet kun je bijdragen aan identiteitsontwikkeling, bijvoorbeeld door leerlingen vriendelijk te herinneren aan het eten met de rechterhand. Of door te vragen of ze Allah hebben bedankt voor het eten en drinken dat ze van huis meekregen. Je kunt waardering uitspreken als ze vertellen dat ze thuis hebben gebeden, de moskee hebben bezocht of proberen mee te vasten. Voor moslimkinderen helpen zulke kleine aanmoedigingen om hun geloof bewust te verbinden met hun dagelijks handelen. Dit versterkt bovendien hun sense of belonging in de klas, zeker als deze erkenning komt van een niet-islamitische leerkracht (Budak, 2022). Voor leerlingen met een andere achtergrond is een vraag als “Waar ben jij dankbaar voor?” een mooie ingang voor een gesprek over wie of wat in hun leven betekenisvol is.
Spreek je waardering uit als leerlingen hebben gebeden of proberen te vasten
3 manieren om verantwoordelijkheid te stimuleren
Wist je dat het vergaren van kennis, bij voorkeur door te lezen, vanuit de islam gezien écht een opdracht is (Al-Kaylani in Sawalhi & Hawari, 2023)? Kennis vergaren doe je overigens niet om rijk en machtig te worden, maar om rechtvaardig en verantwoordelijk te kunnen leven. Niet alle kinderen zullen deze abstracte concepten meteen begrijpen. Maar waar het om gaat, is dat je als leerkracht het ‘leren op school’ in een bredere context plaatst. Zo maak je van leren meer dan ‘iets wat nou eenmaal moet’. Dat kan zowel islamitische als andere kinderen stimuleren om vanuit een dieper begrip van het doel, hun boeken te pakken.
Een andere manier om islamitische leerlingen te ondersteunen is door een hadith, een uitspraak van hun profeet en rolmodel, te koppelen aan een specifieke les. Lessen vanuit De Vreedzame School, Leefstijl of de Kanjertraining lenen zich hier bijvoorbeeld goed voor (Budak, 2022). Je vindt een geschikte hadith eenvoudig via Google of ChatGPT of vraag de kinderen om een voorbeeld.
Lees bijvoorbeeld deze hadith voor: “Geen van jullie is een ware gelovige totdat hij voor zijn broeder of zuster wenst wat hij voor zichzelf wenst.” Stel daarna een eenvoudige vraag, zoals: “Wie van jullie wil een mooie step?” Laat de leerlingen vervolgens nadenken:
“Wie gunt diezelfde step ook aan de leerling naast zich?” Als sommige kinderen dat lastig vinden, ga je het gesprek aan: “Waarom zou je het een ander niet gunnen?” Door zo’n gesprek leren kinderen wat empathie en wederkerigheid betekenen. Houd het persoonlijk, luchtig en betekenisvol. Zulke koppelingen helpen jouw islamitische leerlingen op een dieper niveau begrijpen wat het in de praktijk betekent om een goed mens te zijn.
Je kunt ook in gesprek gaan over hoe kinderen de wereld willen achterlaten als ze er zelf niet meer zijn (Al-Kaylani in Sawalhi & Hawari, 2023). In de islam wordt (vergelijkbaar met het christendom en jodendom) het hiernamaals gezien als een werkelijk en eeuwig leven na de dood. Het bespreken van het
hiernamaals als onderdeel van het leven, kan kinderen helpen om stil te staan bij hun daden. Je kunt bijvoorbeeld vragen: “Hoe wil jij herinnerd worden?” of “Wat zou jij willen nalaten voor anderen als jij er later niet meer bent?” Zulke vragen moedigen zowel de islamitische als andere kinderen aan om na te denken over hun verantwoordelijkheid voor anderen en de betekenis van hun keuzes. Zo groeit het besef dat je niet alleen leeft voor jezelf, maar ook voor de generaties die na jou komen. ¶
Kinderboeken
Er zijn ook kinderboeken die je in de klas kunt gebruiken om voor te lezen of als inspiratiebron voor nieuwe lesideeën.
- Kinderen van Adam: verhalen uit de Koran geschreven door Petra van Helden, uitgeverij Ploegsma.
- Het mooiste blauw geschreven door Ibtihaj Muhammad, uitgeverij Rose Stories.
- Juf, wat voor haar heb je? geschreven door Kamalia Talhaoui, uitgeverij Leopold.
- Beemsterboer, M. (2019). Islamitische scholen dragen bij aan integratie. Tijdschrift Voor Religie, Recht En Beleid, 10(1), 26-36.
- Bezemer, G. (1999). Achtergronden, kenmerken en opbrengsten van islamitisch basisonderwijs. Pedagogische Studiën, 76(5). https://pedagogischestudien.nl/article/view/14942
- Budak, B. (2022). The Contribution of the Non-Muslim Teacher to the Ideal Identity of the Islamic Primary School. Religions, 13(12), 1150.
- Dronkers, J. (2016). Islamic primary schools in the Netherlands. Journal of School Choice, 10(1), 6-21.
- Merry, M. (2010). Culture, identity, and Islamic schooling: A philosophical approach. Springer.
- Nur-Awaleh, M. A., & Mohammed, R. (2022). The Role of Islamic Schools: Between Muslim Immigrant Families’/Students’ Perceptions and Institutional Realities. Journal of Education in Muslim Societies, 3(2), 79-99.
- Sawalhi, R., & Hawari, G. (2023). Majid Irsan Al-Kaylani: Leading intellectual light of education through an Islamic lens. In M. C. Brooks & M. D. Ezzani (Eds.), Great Muslim leaders: Lessons for education (pp. 111–123).
- Sizov, V. V. (2018). Humanisation of European Pedagogy in the System of Culturological Peculiarities. Духовність особистості: методологія, теорія і практика, (3), 222-232.
- Trouw. 2025. Recordaantal islamtische basisscholen mag volgend jaar van start. 16 mei.
