Inloggen
Abonneren
Contact
Breng samenhang in je onderwijs
Constructive alignment in de praktijk
Als je goed weet wat het doel is van je les, kun je bewust kiezen voor leeractiviteiten die daarbij passen. Ook kun je dan bepalen hoe je gaat evalueren of het doel bereikt is. In dit artikel lees je welke stappen je kunt volgen om deze samenhang tussen doelen, activiteiten en evaluatie (constructive alignment) vorm te geven.
Foto’s Vincent van den Hoogen
Onderwijs en toetsing horen bij elkaar. Onderwijspsycholoog John Biggs noemde deze samenhang constructive alignment. Daarmee bedoelt hij dat de leerdoelen, de leeractiviteiten en de toetsing goed op elkaar moeten aansluiten. Je kiest activiteiten om aan doelen te werken en toetst daarna of leerlingen die doelen ook hebben behaald (Van Schilt-Mol, 2021).
Samenhang in je les
In het basisonderwijs kunnen doelen verschillend van aard zijn. Ze kunnen bijvoorbeeld gaan over kennis, over specifieke vaardigheden of over de sociale ontwikkeling van leerlingen. Om leerkrachten te helpen nadenken over de samenhang tussen deze soorten doelen, en daarbij passende leeractiviteiten en evaluatievormen, gingen we vanuit het onderzoeksteam Kwaliteiten van leraren met leerkrachten voorafgaand aan een serie lessen in gesprek over de drie vragen:
- Waarop zijn voor jou de belangrijkste doelen gericht op het gebied van kennis, vaardigheden en overige doelen?
- Welke leeractiviteiten dragen hieraan bij?
- Waaraan en hoe kan ik zien of ik tevreden ben?
Zo wilden we samen met de leerkrachten komen tot manieren om aan leeropbrengsten te werken en deze zichtbaar te maken, passend bij hun praktijksituaties. We merkten in onze gesprekken dat leerkrachten al snel allerlei mogelijkheden zagen voor het evalueren van leerdoelen. Soms legden we in onze gesprekken aanvullende opties voor, zoals het inzetten van een zogenoemd ‘learner report’. Leerlingen krijgen dan een stamzin voorgelegd, zoals: “Ik heb deze les geleerd dat…” en vullen op de puntjes hun eigen antwoord in. Zo kom je te weten wat je leerlingen denken dat ze geleerd hebben. Die antwoorden kun je vervolgens vergelijken met de oorspronkelijke doelen. Soms komen die goed overeen, maar het kan ook zijn dat leerlingen laten zien dat zij meer of andere dingen hebben geleerd dan je vooraf had verwacht.
Gerichte keuzes in maakonderwijs
In 2025 deed het onderzoeksteam de eerste ervaringen op met deze aanpak binnen het maakonderwijs, een toekomstgerichte, praktijkgerichte vorm van onderwijs waarbij leerlingen leren door te doen, ontwerpen en experimenteren (zie ook de JSW-artikelen in de kantlijn). We zagen dat leerkrachten goed in staat waren om duidelijke keuzes te maken in doelen en leeractiviteiten. Ook ontwikkelden zij eigen evaluatie-instrumenten en probeerden deze uit om de leeropbrengsten van leerlingen zichtbaar te maken.
“Je hebt kennis van de wereld, zelfkennis en zelfvertrouwen nodig voor de toekomst”
In tabel 1 staan voorbeelden van evaluatie-instrumenten die leerkrachten voor dit onderzoek hebben bedacht en gebruikt. Daaraan hebben wij als onderzoeksteam onze ideeën toegevoegd over wat deze instrumenten kunnen betekenen voor leerlingen en leerkrachten.
DOELEN GERICHT OP KENNIS
| Evaluatie-instrumenten door leerkrachten ontwikkeld en gebruikt |
Potentiële waarde voor leerlingen |
Potentiële waarde voor leerkrachten |
|---|---|---|
| Placemats / invulschema’s | Taal geven aan objecten. Ordenen van begrippen. Overzicht geven van een groter geheel. |
Zien in welke mate leerlingen woordenschat beheersen. Aanleiding voor een leergesprek over verschillen en overeenkomsten. |
| Kahoot! / digitale kennisquiz | Check of je de kennis wel of niet bezit. Jezelf vergelijken met anderen. |
Zien in welke mate leerlingen specifieke kennis beheersen. Groepsoverzicht. |
| Exit-tickets met vragen | Verwoorden van opgedane kennis (zelfinschatting). Kans om op een open manier te verwoorden wat je al weet. |
Zien in welke mate leerlingen specifieke kennis kunnen verwoorden. Inzicht in het denken van leerlingen. |
| Foto’s van eindproducten | Kans om te praten met medeleerlingen over wat je ziet, wat opvalt, wat de kwaliteit van het product is, enz. Vastleggen voor portfolio om ontwikkeling over de tijd zichtbaar te maken. |
Kans om te praten met de klas over wat je ziet, wat opvalt, wat de kwaliteit van het product is. Een foto kun je in PowerPoint plakken en delen, inzoomen, vergelijken, enz. Vastleggen voor portfolio om ontwikkeling over de tijd zichtbaar te maken. |
DOELEN GERICHT OP VAARDIGHEDEN
| Evaluatie-instrumenten door leerkrachten ontwikkeld en gebruikt |
Potentiële waarde voor leerlingen |
Potentiële waarde voor leerkrachten |
|---|---|---|
| Foto’s en filmpjes van hoe leerlingen werken | Kans om terug te kijken op het proces en daarover met medeleerlingen en/of de leerkracht te praten. Vastleggen voor portfolio om ontwikkeling over de tijd zichtbaar te maken. |
Kans om terug te kijken op het proces en daarover met leerlingen en/of een collega in gesprek te gaan. Reflectie op verschillen en overeenkomsten tussen leerlingen. Reflectie op de mate waarin de lessen zijn uitgevoerd zoals beoogd. Vastleggen voor portfolio om ontwikkeling over de tijd zichtbaar te maken. |
DOELEN GERICHT OP OVERIG
| Evaluatie-instrumenten door leerkrachten ontwikkeld en gebruikt |
Potentiële waarde voor leerlingen |
Potentiële waarde voor leerkrachten |
|---|---|---|
| Doelenoverzicht waarop de leerkracht met vinkjes aangeeft of het doel is behaald |
Bevestiging dat de leerkracht heeft gezien dat je vorderingen maakt op een set van doelen. | Groepsoverzicht |
| Zelvevaluatieformulieren voor leerlingen | Zelfinschatting en de mate waarin je als leerling doelen bereikt hebt. Plannen van acties en/of nieuwe doelen voor het vervolg. |
De mate waarin leerlingen taal/woorden kunnen geven aan hun ontwikkeling op doelen. Groepsoverzicht. |
| Observatieformulieren / -schrift vanuit de doelen | Is er alleen als de observaties worden gedeeld, bijvoorbeeld in een gesprek. | Groepsoverzicht op de behaalde doelen en de wijze waarop daaraan is gewerkt. |
| Evaluatiegesprek met de leerlingen | Onder woorden brengen of je als leerling of groepje de doelen bereikt hebt. Plannen van acties en/of nieuwe doelen. |
|
| Foto’s en/of video’s van het proces | Kans om terug te kijken op wat er gebeurd is en daarover met medeleerlingen en/of de leerkracht in gesprek te gaan. Vastleggen voor portfolio om ontwikkeling over de tijd zichtbaar te maken. |
Kans om terug te kijken op wat er is gebeurd en daarover met leerlingen en/of een collega in gesprek te gaan. Reflectie op verschillen en overeenkomsten tussen leerlingen/groepjes. Reflectie op de mate waarin de lessen zijn uitgevoerd zoals beoogd. Vastleggen voor portfolio om ontwikkeling over de tijd zichtbaar te maken. |
De informatie uit een evaluatie is niet alleen waardevol voor de leerkracht, maar helpt ook leerlingen om beter zicht te krijgen op hun ontwikkeling.
Als leerlingen met elkaar in gesprek gaan over een product waaraan zij werken, krijgen zij meer inzicht in de kwaliteit ervan. Tegelijkertijd krijgt de leerkracht beter zicht op wat leerlingen kunnen en of zij woorden kunnen geven aan hun ontwikkeling. Dit sluit goed aan bij drie functies van toetsing (Van Schilt-Mol, 2021): een leerfunctie (het leren stimuleren en sturen), een beslisfunctie (onderbouwde keuzes maken) en een evaluatiefunctie (gericht op het optimaliseren van de kwaliteit van onderwijs).
Mediatips
- Het artikel dat je zojuist las, is gebaseerd op het onderzoeksrapport “Grip op leeropbrengsten”. Dit rapport is binnenkort te vinden op https://www.openleermateriaal.nl.
- Ben je benieuwd hoe aankomende, beginnende en ervaren leraren kunnen worden ondersteund om zich voortdurend te blijven ontwikkelen en versterken?
- Op https://www.han.nl/onderzoek/lectoraten/lectoraat-professionaliteit-van-leraren/ lees je hoe lector Helma Oolbekkink-Marchand en haar collega’s zich daarvoor inspannen.
- Wil je meer weten over eigentijdse vormen van beoordelen en beslissen? Op https://www.han.nl/onderzoek/lectoraten/lectoraat-eigentijds-beoordelen-en-beslissen/ lees je hoe lector Tamara van Schilt-Mol en haar collega’s zich daarvoor inspannen. Ook vind je er praktische tools die kunnen helpen om dit handen en voeten te geven in je eigen les.
- Biggs, J. (1999). Teaching for quality learning at university. Buckingham: Open University Press.
- Grol, R., Stokhof, H., Hennekes, M., & Hiddink, T. (2025). Grip op leeropbrengsten (onderzoeksrapportage voor impuls open leermaterialen).
- Groot, A. D. de (1974). To what purpose, to what effect? Some problems of method and theory in the evaluation of higher education. In W. A. Verreck (Ed.), Methodological problems in research and development (pp. 16–44). Amsterdam: Swets & Zeitlinger.
- Van Schilt-Mol, T. (2021). Eigentijds beoordelen en beslissen [Installatierede]. Geraadpleegd van https://www.han.nl/artikelen/2021/04/goodiebag-eigentijds-beoordelen-en-beslissen/Installatierede_Tamara-van-Schilt.pdf
