Inloggen
Abonneren
Contact
Motivatie geeft de leesvaardigheid een boost
De leesvaardigheid van kinderen staat onder druk. Uit verschillende (internationale) onderzoeken blijkt dat de leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen van vijftien jaar verslechterd is ten opzichte van vier jaar geleden. Ook het aantal kinderen dat nooit een boek leest neemt toe.
Het duurt zo’n vier jaar voor een kind lezen goed geautomatiseerd heeft.
In het eerste deel van dit tweedelige artikel lichten we eerst toe hoe leesbevordering en leesmotivatie een rol kunnen spelen om de leesvaardigheid te verbeteren (Marion van der Meulen). In het tweede deel geven we praktische invulling aan leesbevordering in de klas ( Janneke Bogaerts, et al).
DEEL 1: Hoe groter het leesplezier, hoe leesvaardiger kinderen worden
Uit onderzoek uit 2022 blijkt een derde van alle 15-jarige leerlingen het leesniveau niet te halen dat nodig is om goed mee te kunnen doen op school en in onze digitale maatschappij. In 2018 was dit nog een kwart van de leerlingen (PISA). Ook weten we dat kinderen naarmate ze ouder worden steeds minder vaak boeken lezen. Er is dus werk aan de winkel!
Leren lezen
In Nederland leren kinderen lezen rond hun zesde jaar in groep 3. Ze leren de koppeling tussen klanken en tekens (letters) en gaan deze klank-teken koppeling automatiseren. Eerst oefenen de leerlingen met klankzuivere woorden (kaas, mes, vis), later met langere woorden die niet meer klankzuiver zijn (vogel, bladzijde), woorddelen en zelfs stukjes van zinnen. Pas als het kind in enige mate geautomatiseerd kan lezen, komt er in het hoofd ruimte om zich te richten op wát het eigenlijk leest. Het proces van automatiseren duurt tot kinderen ongeveer tien jaar zijn (eind groep 6). Het leesniveau dat kinderen eind groep 6 behaald zouden moeten hebben, noemen we functioneel geletterd. Belangrijk dus dat er gedurende groep 4, 5 en 6 ook steeds systematisch gewerkt wordt aan dit automatiseren. Dit gebeurt door bezig te blijven met technisch lezen.
Veel lezen draagt bij tot beter lezen
Naast systematisch onderwijs in leestechniek, draagt veel lezen ook bij aan het automatiseren. Hoe meer (kinder)boeken je leest, hoe sneller het automatiseren verloopt. Voor kinderen die moeite hebben met lezen (denk aan kinderen met aanleg voor dyslexie) is het lezen van boeken geen onverdeeld plezier. Juist omdat zij zich nog niet volledig kunnen richten op de inhoud van het boek, maar teveel bezig zijn met de techniek, voelt lezen voor hen als een zware opgave.
En hier komt de rol van het bevorderen van leesplezier en leesmotivatie om de hoek kijken. Als we erin slagen kinderen te laten ervaren dat lezen niet alleen inspanning kost, maar ook leesplezier oplevert, zal de motivatie om te blijven oefenen toenemen. Kinderen zullen zo intrinsiek gemotiveerd blijven om te lezen.
Zolang het proces van automatisering nog niet voltooid is, kan het lezen van (kinder)boeken dit proces versnellen. En ook daarna speelt het lezen van boeken een rol bij het behouden van een goede leesvaardigheid. Onze leesvaardigheid is een instrumentele vaardigheid die onderhouden moet worden. Net als bij het bespelen van een instrument. Stop je met pianospelen, dan verleer je het. Zo is het ook met lezen. Stop je met lezen, dan neemt je leesvaardigheid af. Door leerlingen steeds te laten ervaren hoe leuk verhalen en informatieve teksten zijn, kun je ze blijven verleiden tot het lezen van boeken. Hoe groter het leesplezier, hoe meer boeken kinderen willen lezen. En hoe meer zij lezen, hoe leesvaardiger zij worden en blijven.
Goede leesvaardigheid biedt kinderen kansen
Dat leerlingen later in hun vrije tijd boeken gaan lezen is niet het hoofddoel van ons leesonderwijs. Belangrijk is dat kinderen aan het eind van de basisschool een school in het voortgezet onderwijs kunnen kiezen die bij hen past. Hierbij mogen zij niet beperkt worden in hun keuze door een te lage lees- vaardigheid. Later zorgt een goede lees- vaardigheid ervoor dat jong volwassenen een volwaardige plaats in onze digitale samenleving kunnen vinden. Als kinderen het plezier in lezen ontdekken, zullen zij met plezier meer (boeken) gaan lezen en zullen zij al lezend makkelijker tot het niveau van functioneel geletterd komen. En wellicht zorgt dit ervoor dat zij in de rest van hun leven niet stoppen met het lezen van boeken.
Leesmotivatie gemeten
Van de beginnende lezers leest 68 procent vrijwel dagelijks een boek in hun vrije tijd. Aan het eind van de basisschool is dat nog maar 35 procent (Monitor de Bibliotheek op school basisonderwijs, 2023) . Van de 15-jarige kinderen geeft 21 procent aan nooit een boek te lezen (Huysmans, 2013).
DEEL 2: Leesplezier en leesmotivatie op elke school
De dalende leesvaardigheid van Nederlandse kinderen, die hiervoor geschetst is, hoeven we niet te accepteren. Door samen te investeren in een bloeiende leescultuur op school kunnen we helpen het tij te keren. Kinderen worden betere lezers als ze veel leeskilometers maken. Dat intrinsieke motivatie van cruciaal belang is voor een goede leesvaardigheid, is uitgelegd in het eerste deel van dit artikel. In dit deel zoomen we in op hoe het primair onderwijs en de bibliotheek samen kunnen bouwen aan die leescultuur. We leggen uit wat een leescultuur is en geven tips over wat school, bibliotheek en ouders kunnen doen om die te laten bloeien.
Een leescultuur op school
Aidan Chambers, schrijver van kinder- en jeugdliteratuur en dé autoriteit op het gebied van leesbevordering, stelt in zijn boek
‘Vertel eens’ dat een leescultuur bestaat uit de volgende elementen:
- Selecteren
Zorg voor aansprekende boeken die toegankelijk en beschikbaar zijn. Laat de leerlingen zelf kiezen welke boeken ze willen lezen.
- Reageren
Als leerlingen en studenten praten over gelezen boeken, worden ze gemotiveerder om te lezen. Ze koppelen de wereld van het boek aan hun eigen belevingswereld. Ze leren hun leesvoorkeuren kennen en komen op ideeën voor nieuwe boeken. Een dergelijke positieve leesattitude is essentieel voor het ontwikkelen van leessmaak, leesplezier en uiteindelijk ook leesvaardigheid.
- Lezen
Het is de verantwoordelijkheid van de school om tijd vrij te maken voor lezen. Geef leerlingen en studenten juist op school de gelegenheid om te lezen.
Een sleutelrol wordt in dit model gespeeld door de zogenaamde ‘helpende volwassenen’. Dit zijn de leerkracht, de lees-mediacoach en de ouders. De lees-mediacoach zorgt dat er een aantrekkelijke boekencollectie op school is, leerkrachten en lees-mediacoach zorgen er samen voor dat er aan boekpromotie wordt gedaan en dat leerlingen geholpen worden bij het selecteren van boeken, het reageren
op wat ze lezen en het lezen zelf. Ze betrekken de ouders bij de leescultuur op school, en motiveren hen om de rol van helpende volwassene voor hun kind te pakken.
Met de steun van volwassenen kan het leesplezier van een kind vergroot worden.
Hoe werk je aan een leescultuur op school?
- Begin bij het formuleren van een schoolbrede visie op leescultuur en zorg ervoor dat alle leerkrachten hiervan op de hoogte zijn en die uit kunnen Een lees-mediacoach van de bibliotheek kan hierbij adviseren. Speciale trainingen zoals Open Boek, waarbij leescoördinatoren opgeleid worden, helpen hier ook bij. Vaak wordt deze training door de bibliotheek aangeboden.
- Reserveer elke dag tijd voor vrij lezen en voorlezen, ook in de midden- en bovenbouw! Leerlingen profiteren hier op veel vlakken van. (Voor-)lezen is goed voor de taalontwikkeling en leerlingen maken kennis met nieuwe verhalen en genres die ze anders misschien niet hadden ontdekt.
- Praten over boeken is vaak een ondergeschoven kindje, dus praat wekelijks over boeken en bied je leerlingen de kans om leeservaringen te delen in een boekenkring. Door het uitwisselen in boekenkringen doen leerlingen veel nieuwe ideeën op, wat het kiezen van een nieuw boek vergemakkelijkt. Reserveer in de boekenkring ook tijd om juist die boeken in te brengen, die kinderen minder snel zelf uit de kast zouden pakken.
Informeer bij de lees-mediaconsulent naar leuke werkvormen om boeken te promoten in je klas.
Wat doet de leerkracht als helpende volwassene?
- Onderzoek samen met kinderen over welk onderwerp zij graag willen lezen en welk genre ze aanspreekt, zodat je kunt helpen bij het kiezen van een boek. Dit draagt bij aan de ontwikkeling van hun boekensmaak.
- Laat kinderen kennismaken met een breed scala aan boeken. Promoot zelf een grote diversiteit aan genres en thema’s van boeken, of laat de lees-mediaconsulent dit doen. ‘Bij veel locaties waarmee wij samen- werken, komt de mediacoach regelmatig langs om teams of klassen te inspireren met nieuwe boeken. Handig als je als leerkracht moeite hebt om op de hoogte te blijven van het aanbod,’ vertelt Inge Joeloemsing, mediacoach bij de Bibliotheek Eindhoven.
- Tip maandelijks mooie titels voor de verschillende bouwen op school. Op de site leesbevorderingindeklas.nl/tiplijsten worden boekentips gegeven die passen bij verschillende types kinderen.
- Geef het goede voorbeeld. Vertel enthousiast over wat je leest, deel mooie zinnen en grappige teksten uit je eigen leesboek met je leerlingen.
- Lees de eerste paar hoofdstukken van een boek in de klas voor, waarna je een leerling kiest die dit boek thuis verder mag gaan lezen. Minder sterke lezers kun je deze ondersteuning vaker bieden door luisterboeken in te zetten, zo kunnen deze leerlingen meteen een goede start maken en het verhaal makkelijker volgen. Naast het bieden van een goede start kun je bij deze leerlingen luisterboeken ook tijdens het lezen van het gehele boek inzetten, om het lezen te ondersteunen.
Draag een schoolbrede visie op leescultuur uit
Voor een goede leescultuur op school heb je ook de ouders nodig.
Ouderbetrokkenheid
Voor een goede leescultuur op school is het belangrijk om ouders hierbij te betrekken. Maar dat gaat niet vanzelf. Het is belangrijk om ouders vanaf het begin deelgenoot te maken van waar je als school mee bezig bent. Laat hen zien dat je (voor)lezen belangrijk vindt en dat de school ‘alles rondom boeken en lezen ademt’. Dit kun je doen door:
- Te zorgen voor een schoolbibliotheek die ook toegankelijk is voor ouders, zodat kinderen met hen samen kunnen lenen.
- Thematafels te maken, met daarop boeken die passen bij onderwerpen waar je in de klas mee bezig bent. Geef de presentaties een centrale plek in school, de aula, bij de ingang of in de schoolbibliotheek.
- Ouders te betrekken bij leesactiviteiten. Dat kan al bij de kleuters door (groot)ouders uit te nodigen in de klas om voor te komen lezen, maar ook in de hogere groepen is dat nog prima te organiseren. Nodig ouders eens uit voor een thema-opening, waarbij je boeken laat zien die bij dit thema horen. Zorg dat ouders deze boeken kunnen lenen of maak een lijst met titels die in de schoolbibliotheek beschikbaar zijn om te lenen en deel dit met de ouders. Zo kunnen zij die thuis lezen en voorlezen.
- Leesactiviteiten te delen met ouders. Maak filmpjes of foto’s van tutorlezen, of deel audiofragmenten van de voortgang van het leesproces.
- Ouderavonden te organiseren waarbij lezen onderdeel of zelfs onderwerp is. De lees-mediaconsulent kan advies geven of bij zo’n avond aanwezig zijn om ouders voor te lichten.
- Ouders van wie je weet dat ze het moeilijk vinden om hun kind te helpen gericht boekentips te geven, naar aanleiding van individuele leesgesprekken die je met hen hebt gevoerd.
- Ouders van kinderen uit de midden- en bovenbouw te motiveren om voor te blijven lezen. In welke taal er voorgelezen wordt, maakt niet uit. (Voor)lezen in de moedertaal staat het Nederlands leren niet in de weg; integendeel. Kinderen kunnen de kennis (woorden, zinnen) die ze hebben van hun eerste taal, overdragen op hun tweede taal. Adviseer ouders die de Nederlandse taal nog niet goed beheersen om voor te lezen in hun eigen taal, of verhalen te vertellen.
Voorlezen in de thuistaal staat Nederlands leren niet in de weg
Tips om met ouders te delen
- Leen (samen) boeken uit de (school)bibliotheek en help je kind bij het maken van een keuze.
- Is voorlezen in het Nederlands of in je thuistaal lastig? Dan kun je ook gebruik maken van digitale prenten- en voorleesboeken. Ook zijn er mooie tekstloze (prenten)boeken die je kunt gebruiken. En verder is het vertellen van verhalen een prachtige manier om niet alleen met taal bezig te zijn, maar om ook een stukje cultuur over te dragen.
- Maak van samen lezen een knus moment, onder een dekentje op de bank of voor het slapen gaan, waar kinderen met plezier naar uitkijken.
Laat ouders weten met welke thema’s je bezig bent op school.
Ondersteuning van de bibliotheek
Samen bouwen aan een leescultuur loont: het zorgt voor gemotiveerde lezers. Om dit voor elkaar te krijgen kan de school profiteren van de expertise van de bibliotheek. Neem daarom contact op met je plaatselijke bibliotheekorganisatie en ga met hen in gesprek om op jouw school te komen tot een bloeiende leescultuur.
Literatuurlijst
- Monitor de Bibliotheek op school, basisonderwijs (2023)
- Monitor de Bibliotheek op school, voortgezet onderwijs (2023)
- Van woordjes tot wereldliteratuur, Huysmans, (2013)
- Resultaten PISA-2022 in vogelvlucht, Meelissen, M., et al, Universiteit Twente (2023)
- Kwestie van Lezen. Deel 6. Voorlezen stimuleren in meertalige gezinnen | Stichting Lezen
- Resultaten_PISA-2022_in_vogelvlucht.pdf (utwente.nl)
- Van Koeven, E. en Smits, A. (2020). Rijke Taal. Boom.
- https://www.lezen.nl/publicatie/de-doorgaande-leeslijn/
- Chambers, A. (2012). Vertel eens. NBD Biblion
Mediatips
- https://www.dpgmediagroup.com Masterclass 3, Thuis en in de klas lezen met plezier
- https://kletsheadspodcast.nl, Podcast Leren (en blijven) lezen in de thuistaal [Seizoen 4, Aflevering 6]
- http://www.thereadingcorner.tv , Digitale prenten- en voorleesboeken op The Reading Corner
- https://www.leraar24.nl , Artikel: ‘Zo werk je succesvol samen met ouders’ (2023)
- www.leesbevorderingindeklas.nl
