Inloggen
Abonneren
Contact
Waarom taalvriendelijk beleid?
Onze samenleving wordt steeds meertaliger en dat betekent dat het onderwijs nog vaker te maken heeft met leerlingen die thuis geen Nederlands spreken. Hoe maak je taalvriendelijk beleid waarmee je rechtdoet aan alle talen?
Leerlingen die thuis geen Nederlands spreken, zijn lang geframed als ‘NT2-leerlingen met een achterstand’. Dat is onterecht, omdat zij een nieuwe taal aan het leren zijn, het Nederlands vaak niet hun tweede, maar hun derde, vierde of zelfs vijfde taal wordt. En omdat zij in hun moedertaal al kennis en woordenschat hebben opgebouwd.
Omarm de thuistaal van ieder kind en creëer zo een (onderwijs)situatie waarin leerlingen hun thuistaal mogen benutten en gebruiken
Thuistaal benutten
Veel schoolteams beginnen zich te realiseren dat deze leerlingen een taalvriendelijker omgeving nodig hebben dan ‘we spreken hier alleen Nederlands’. Maar het brengt leerkrachten in eerste instantie op begrijpelijke vraagstukken zoals: wat doen we met het Nederlands?
Taalvriendelijk beleid betekent dat zowel leerlingen als ouders en teamleden hun thuistaal mogen bezigen, maar de opdracht van het onderwijs blijft vanzelfsprekend om alle leerlingen Nederlands te leren begrijpen, spreken en schrijven. Wordt het geen Babylonische spraakverwarring in mijn groep als iedereen zijn thuistaal mag gebruiken?
Op welke momenten en hoe de thuistalen van de leerlingen wel en niet worden ingezet, zijn schoolbrede afspraken nodig die onderdeel worden van het taalbeleid. Afhankelijk van de thuistalen van de leerlingen kan dat per groep verschillen, de leerkracht houdt altijd de regie. Ik spreek de thuistalen van mijn leerlingen niet, hoe kan ik deze dan gebruiken?
De leerkracht hoeft de talen van de leerlingen niet zelf te spreken; het gaat om het creëren van (onderwijs)situaties waarin leerlingen hun thuistaal mogen benutten en gebruiken.
Taalvriendelijk beleid
Onder een taalvriendelijk beleid wordt verstaan dat de school:
• alle talen welkom heet en de ene taal niet als belangrijker waardeert dan de andere taal;
• de leerlingen en de ouders niet verbiedt hun moedertaal te gebruiken in en om de school;
• functioneel meertalig leren (Sierens & Avermaet, 2013; Duarte et al., 2022) toepast. Dat wil zeggen de thuistalen van de leerling benutten en als hefboom gebruiken om het Nederlands te leren en nieuwe kennis te verwerven.
Leerkrachten willen het liefst meteen weten hoe je dat kunt doen, maar aan de uitvoering gaat draagvlak en kennis vooraf. Draagvlak is nodig om meertalig beleid en duurzaamheid te realiseren, kennis is vereist om ermee aan de slag te kunnen gaan. Want waarom is het noodzakelijk een positieve houding te ontwikkelen ten opzichte van meertaligheid? Wat levert het op voor alle leerlingen inclusief de eentaligen? Wat moet de nieuwe boodschap aan ouders zijn? Pas als die kennis aanwezig is, kan een taalvriendelijk beleid gerealiseerd en uitgevoerd worden.
Een positieve houding
Stel je dit voor: je bent in Nederland geboren, maar thuis spreek je geen Nederlands. Of: je komt in een land te wonen waar een andere taal gesproken wordt. Je gaat naar school en alles wat je hoort, alle teksten die gebruikt worden, zijn voor jou niet te decoderen. Op je eerste schooldag wijst de leerkracht aan waar je kunt gaan zitten, je zegt ‘Dank u wel’ in je eigen taal en de leerkracht maakt een ‘nee’-gebaar. Een leerling die jouw taal spreekt, fluistert je iets toe en de leerkracht knikt weer ‘nee’. Je begrijpt dat jouw taal niet welkom is.
Wanneer de taal van een leerling op school niet welkom is, wordt het hele kind genegeerd (Cummins, 2008). Het is niet moeilijk voor te stellen dat een dergelijke attitude niet bijdraagt aan je welkom en veilig voelen.
Maar het kan ook zo op de eerste schooldag van een leerling die de taal niet spreekt: een klasgenoot verwelkomt je met ‘goedemorgen’ in jouw taal. In het lokaal hangt in alle talen van de leerlingen het woord ‘welkom’. De leerling die jouw taal spreekt, vertelt dat hij jouw taalmaatje zal zijn en naast jou komt zitten. Je voelt je welkom en je begrijpt dat je jouw taal mag laten horen.
De taalvriendelijke leerkracht erkent dat alle talen even belangrijk zijn, dat taal een onderdeel is van je identiteit en dat meertaligheid geen belemmering is om het Nederlands te leren. Een taalvriendelijke leerkracht stimuleert leerlingen trots te zijn op hun thuistaal, maakt de talen van leerlingen zichtbaar en verbindt de thuistaal van de leerling met het Nederlands.
De taalvriendelijke leerkracht erkent dat taal een onderdeel is van je identiteit en dat meertaligheid geen belemmering is om het Nederlands te leren
Wat levert het op?
Als in de moedertaal al een netwerk van woorden over de boom aanwezig is, kent de leerling het concept, maar nog niet het Nederlandse equivalent. Wanneer de leerkracht de leerlingen (of jonge leerlingen met hun ouders) de gelegenheid geeft het Nederlandstalige woordcluster over de boom (zie figuur 1) aan te vullen met de woorden in de thuistaal, vindt translanguaging plaats: het switchen van de ene taal naar de andere, oftewel het gebruik van de hefboom om het Nederlands te leren.
Dit functioneel meertalig leren komt ten goede aan inclusie, gelijke kansen en schoolprestaties (Torpsten, 2013). Het verhoogt het welbevinden van leerlingen waardoor zij meer initiatief nemen (Agirdag, 2017). En ruimte geven aan de thuistalen van leerlingen heeft zelfs effect op eentaligen; zij leren zich beter in te leven in hun klasgenoten (Van Praag, Van den Bossche, Sierens, & Agirdag, 2017).
Ook een schoolteam dat het proces start anders om te gaan met de talen van alle leerlingen, ontwikkelt meer empathie voor het leren van meertalige leerlingen. Een mooi voorbeeld hiervan betreft het gebruik van www.moedint2.nl. Op deze site kan de thuistaal van de leerling vergeleken worden met het Nederlands. Wanneer je bijvoorbeeld weet dat de eu-klank in het Tigrinya helemaal niet bestaat, begrijp je dat het voor leerlingen uit Eritrea veel moeite kost deze goed uit te spreken. Wanneer je weet dat in het Turks de persoonsvorm hij en zij niet bestaat, snap je dat het voor Turkssprekende leerlingen moeilijk is deze op de juiste manier te gebruiken.
Figuur 1 – Woordcluster bij het woord 'boom'
De nieuwe boodschap aan ouders
Voor leerlingen die thuis een andere taal spreken dan het Nederlands is het belangrijk dat de moedertaal zich blijft ontwikkelen; dit vergroot de hefboom. Het onderhouden van de thuistaal biedt leerlingen niet alleen de kans het Nederlands makkelijker te leren, maar ook meertalig te blijven. Dit heeft meerdere voordelen:
• Het vergroot je communicatiemogelijkheden op diverse plekken in de wereld.
• Het houdt verbinding met de familiaire achterban in stand.
• Meertaligheid wordt in verschillende beroepsgroepen steeds noodzakelijker (Alan, 2027).
Onderhoud de thuistaal
Ofwel, om met schrijver Özcan Akyol te spreken (Probiblio & Rijnbrink, 2022): ‘Taal is kapitaal!’ Waar ouders nog steeds de boodschap krijgen vooral Nederlands te spreken met hun kinderen (zelfs wanneer zij het Nederlands niet goed beheersen), bijvoorbeeld op consultatiebureaus, moet de boodschap worden: onderhoud de thuistaal met je kind. Lees voor in de thuistaal en spreek met je kind de taal die jij vloeiend beheerst.
Woorden vinden
‘Mijn ouders en ik zullen elkaars taal niet meer leren,’ vertelde de Chinees-Nederlandse journalist en schrijver Pete Wu in een interview in NRC (2022). Dat zijn ouders het Nederlands nooit echt machtig geworden zijn en hij het Chinees niet actief is blijven ontwikkelen, heeft ertoe geleid dat hij eigenlijk alleen nog oppervlakkig met zijn ouders kan communiceren. Wu praat met zijn moeder wel Nederlands, maar veel woorden begrijpt zij niet en wanneer zijn moeder Chinees spreekt, begrijpt Wu haar niet. Hij beheerst het Wenzouhua, het Chinese dialect van zijn ouders, een beetje en kan niet meer dan tweehonderd tekens lezen. Voor Wu was het ook een talig probleem om zijn ouders te vertellen dat hij homoseksueel is: hij kende dat woord niet in het Chinees.
Literatuurlijst
• Sierens, R. & Avermaet, B. (2013). In: Talenbewust lesgeven, Duarte, J. e.a. (2022), bladz. 51.
• Cummins, J. (2008) Teaching for transfer: Challenging the two solitudes assumptions in bilingual education.
• Alan, A. Meertalig voordeel in de advocatuur. In: Meertaligheid en onderwijs, Agirdag, O., Kambel, E-R. (2017) bladz. 136-138.
• Webinar Meertaligheid, Probiblio en Rijnbrink, 1 september 2022, https://www.probiblio.nl/blog/webinar-meertaligheid-taal-is-kapitaal
