Inloggen
Abonneren
Contact
Formatief handelen en EDI
Formatief handelen en Expliciete Directe Instructie (EDI) krijgen veel aandacht binnen het basisonderwijs, maar worden zelden in één adem genoemd. Hoe kun je als leerkracht de responsiviteit binnen je directe instructie verhogen door gebruik te maken van formatief handelen?
Figuur 1 – De lesfasen van het EDI-model als denkkader om formatief handelen in je les te plannen (Schmeier, 2020)
Leren is een grillig, dynamisch en complex proces. Als leerkracht heb je de taak om dit proces op de voet te volgen en het onderwijs af te stemmen op de actuele leerbehoefte
van je leerlingen. Dit wordt ook wel responsief lesgeven genoemd. Hoewel formatief handelen een veelbelovende aanpak is om beter af te stemmen op de leerbehoefte van je leerlingen, blijkt het implementeren in de dagelijkse lespraktijk voor veel leerkrachten een uitdaging te zijn (Kippers et al., 2018). Doordat formatief handelen veelal geassocieerd wordt met toetsing in plaats van instructie en leren, worstelen leerkrachten om het concept te positioneren in het leerproces. Dit heeft gevolgen voor de doeltreffendheid waarmee formatief handelen in de lespraktijk wordt ingezet (Gotwals & Cisterna, 2022). De lesfasen van het EDI-model (zie figuur 1) bieden als denkkader mogelijkheden om formatief handelen doelgericht en gepland in te zetten in je les en de responsiviteit van je instructie te verhogen.
Formatief handelen en Expliciete Directe Instructie
Formatief handelen kent veel omschrijvingen en toepassingen, maar ook veel misvattingen. Kenmerkend voor formatief handelen is in ieder geval dat het een doelbewuste en geplande activiteit is, gericht op het verzamelen van betrouwbare informatie over het leren en denken van leerlingen om te komen tot weloverwogen en onderbouwde beslissingen voor vervolgstappen in het leerproces (Black & Wiliam, 2009). Aangezien formatief een eigenschap van een beslissing is en niet van een toets, heeft het weinig van doen met toetsing en alles met goed lesgeven. En daar treffen formatief handelen en het EDI-model elkaar. EDI is een instructiemodel dat bestaat uit wetenschappelijk onderzochte, werkzame en effectieve technieken die gericht zijn op het systematisch en succesvol eigen maken van kennis en vaardigheden (Hollingsworth & Ybarra, 2009). Beide principes gaan uit van heldere leerdoelen (voor zowel leerkracht als leerling), het activeren van de leerling, controle van begrip tijdens de les, en gerichte feedback om de leerling vooruit te helpen. Die gemeenschappelijkheid biedt de mogelijkheid om elkaar te versterken. Zo kunnen de lesfasen van het EDI-model jou als leerkracht helpen om formatief handelen doelgericht en gepland in te zetten in je les. Formatief handelen kan met zijn verscheidenheid aan dataverzamelingstechnieken op haar beurt het EDI-model aanvullen met tools om de responsiviteit van jou als leerkracht te verhogen.
Formatief handelen is een doelbewuste en geplande activiteit, gericht op het verzamelen van betrouwbare informatie over het leren en denken van leerlingen
Doelgerichte en geplande activiteit
Wanneer formatief handelen doelgericht wordt ingezet, kun je als leerkracht op elk gewenst moment in je les ‘de thermometer in je groep steken’. De verkregen informatie kun je gebruiken om gerichte besluiten te nemen over vervolgstappen in het leerproces. Formatief handelen wordt pas echt waardevol wanneer het is ingebed in je didactisch repertoire, en een integrale rol inneemt in je dagelijkse lespraktijk. Een veelgemaakte fout is dat de thermometer in de groep wordt gestoken zonder vooraf te hebben vastgesteld welk besluit men wil nemen en welk lesmoment zich hiervoor het beste leent. De lesfasen van het EDI-model vormen het perfecte denkkader om formatief handelen in je les in te plannen. Essentieel hierbij is het principe van besluitgestuurde dataverzameling dat kan worden samengevat in drie opeenvolgende vragen:
1. Welk besluit wil ik nemen/welke bedoeling heb ik?
2. Welke formaief handelen-strategie levert doorvoor rijke en betrouwbare informatie op?
3. In welke EDI-lesfase zet ik de formatief handelen-strategie in?
Figuur 2 – Formatief handelen kent meerdere typen beslissingen en bedoelingen die ondergebracht kunnen worden in drie kernvragen
1. Welk besluit/welke bedoeling?
Formatief handelen kent meerdere typen besluiten en bedoelingen die ondergebracht kunnen worden in drie kernvragen (zie figuur 2): waar werkt de leerling naartoe? Waar staat de leerling nu ten opzichte van het beoogde doel? Wat is nodig om de leerling verder te helpen? Bij de eerste kernvraag wil je je leerlingen kwaliteitsbesef bijbrengen en controleren of ze het leerdoel en de bijhorende succescriteria begrijpen. Bij de tweede kernvraag wil je mogelijk weten of je instructie goed is geland, eventuele misconcepties identificeren, of weten waar je de volgende les op moet inzetten. Bij de derde kernvraag wil je aanpassingen van je instructiestrategie bepalen, samen met je leerlingen aanpassingen van hun leerstrategie bepalen, of je leerlingen activeren als belangrijke informatiebronnen voor elkaar.
2. Welke formatief handelen-strategie?
De keuze is reuze. Boeken als Doorloopjes (Sherrington & Caviglioli, 2021) en Formatieve Assessment integreren in de praktijk (Wiliam & Leahy, 2015) bieden meerdere treffende formatief handelen-strategieën die je eenvoudig in je lespraktijk kunt uitproberen. Maar belangrijker is dat het besluit of de bedoeling leidend is voor de formatief handelen-strategie die je gaat inzetten. Het gebruik van wisbordjes leent zich bijvoorbeeld prima om na je basisinstructie te controleren welke leerlingen zelfstandig vooruit kunnen met het gelijknamig maken van eenvoudige breuken en welke leerlingen verlengde instructie nodig hebben. Een exit-ticket is een mooi instrument om vast te stellen of je het leerdoel van vandaag (het gelijknamig maken van eenvoudige breuken) kunt afronden en morgen de stap kunt zetten naar het optellen en aftrekken van ongelijknamige breuken. Hele groep-feedback is een efficiënte en tijdbesparende manier om veelvoorkomende misconcepties met je groep te bespreken, zoals het verwarren van de teller met de noemer van een breuk. Maar bij iedere toepassing van formatief handelen bepaal je eerst waarover je iets te weten wil komen en waarom, en daarna de beste formatief handelen-strategie.
De lesfasen van het EDI–model kunnen jou als leerkracht helpen om formatief handelen doelgericht in te zetten in je les
3. Welk lesmoment?
Wanneer je het besluit of de bedoeling helder voor ogen hebt, en hebt vastgesteld welke formatief handelen-strategie zich hiervoor het beste leent, is de laatste stap vaststellen welke lesfase het meest geschikt is. En hier is een belangrijke rol weggelegd voor het EDI-model. Het wisbordje om te checken of je basisinstructie geland is, plan je mogelijk het liefst na de EDI-lesfase ‘onderwijzen van de vaardigheid’. De exit-ticket plan je het beste bij de EDI-lesfase ‘kleine afsluiting’ als de focus op het product van de som ligt, of ‘grote lesafsluiting’ als je procesgerichte informatie wil verzamelen. Indien je voortbouwt op een eerder leerdoel, is de EDI-lesfase ‘lesdoel; een geschikt moment om hele groep-feedback te geven over eerder geïdentificeerde misconcepties. Een belangrijk aandachtspunt hierbij is dat de EDI-lesfasen als denkkader gebruikt worden, en geen keurslijf worden voor de ‘perfecte’ les. De kunst is en blijft om te verkennen wat voor je lespraktijk werkt. Dit is helaas geen ‘quick fix’ die je met een losse studiemiddag aanpakt.
Voortdurend bijstellen
Doelgericht responsief lesgeven is als de chefkok die tijdens het koken voortdurend proeft en daar waar nodig zijn gerecht bijstelt om het precies te maken zoals het bedoeld is. Het vormt een integraal onderdeel van zijn dagelijkse handelen. Dit vraagt om tijd, betrokkenheid, bereidwilligheid en afstemming. Dus experimenteer, reflecteer en pas daar waar nodig aan. Doe dit vooral samen met meerdere collega’s om van en met elkaar te leren.
Literatuurlijst
• Black, P., & Wiliam, D. (2009). Developing the theory of formative assessment. Educational Assessment, Evaluation and Accountability (formerly: Journal of Personnel Evaluation in Education), 21(1), 5-31.
• Gotwals, A. W., & Cisterna, D. (2022). Formative assessment practice progressions for teacher preparation: A framework and illustrative case. Teaching and Teacher Education, 110, 103601. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.tate.2021.103601
• Hollingsworth, J., & Ybarra, S. (2009). Expliciete Directe Instructie. Tips en technieken voor een goede les. Nederlandse bewerking: Marcel Schmeier (2015). Pica.
• Kippers, W. B., Wolterinck, C. H. D., Schildkamp, K., Poortman, C. L., & Visscher, A. J. (2018). Teachers’ views on the use of assessment for learning and data-based decision making in classroom practice. Teaching and Teacher Education, 75, 199-213. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.tate.2018.06.015
• Sherrington, T., & Caviglioli, O. (2021). Doorloopjes. Een visuele ontwerpgids voor leraren. Phronese.
• Wiliam, D., & Leahy, S. (2015). Embedding formative assessment. Practical techniques for K-12 classrooms. Learning Sciences International.
