Inloggen
Abonneren
Contact
Complimenten die een kind laten groeien
Complimenten geven deed ik dagelijks. “Goed zo!”, “Wat knap van je!”. Het leek vanzelfsprekend: positieve woorden horen bij goed onderwijs. Toch vroeg ik me op een dag af: waarom geef ik deze complimenten eigenlijk? Wat wil ik dat een kind ervan leert, voelt of durft te proberen?
Waarschijnlijk spreek je als leerkracht tientallen keren per dag positieve woorden uit: “Wat ben jij slim!”, “Wat een mooie tekening!”. Bewust gekozen complimenten hebben invloed op hoe kinderen naar zichzelf en hun manier van leren kijken.
Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat juist de inhoud van een compliment het verschil maakt. Niet elk compliment werkt op dezelfde manier en sommige formuleringen kunnen onbedoeld een rem zetten op leerbereidheid.
Vanaf de jaren zeventig deed psycholoog Carol S. Dweck onderzoek naar hoe kinderen betekenis geven aan succes en falen. Zij introduceerde het idee van impliciete theorieën over intelligentie: overtuigingen over de vraag of vaardigheden vastliggen of zich kunnen ontwikkelen. In haar werk wordt vaak gesproken over een fixed mindset en een growth mindset, niet als strikte categorieën, maar als uiteinden van een continuüm.
Bij een fixed mindset ligt de nadruk op resultaat of aangeboren kwaliteiten: slim zijn, talent hebben. Complimenten als “Jij bent goed in rekenen.” sluiten hierbij aan. Kinderen die herhaaldelijk zo worden aangesproken, kunnen voorzichtiger worden bij nieuwe of moeilijke taken.
Bij een growth mindset ligt de nadruk op proces, inzet en doorzettingsvermogen. Complimenten zoals “Je bleef proberen toen het lastig werd.”, richten zich op gedrag dat beïnvloedbaar is en kunnen samenhangen met meer taakgerichtheid en volharding.
Wondermiddel?
De begrippen growth mindset en fixed mindset verspreidden zich in de jaren daarna in het onderwijs. Ze werden vertaald naar interventies, trainingen en lesprogramma’s en vormden aanleiding voor veel vervolgonderzoek. Er zijn inmiddels wat nuances bijgekomen.
Uit grootschalige studies blijkt dat interventies gericht op een growth mindset bescheiden, maar betekenisvolle effecten kunnen hebben, met name bij kwetsbare groepen zoals leerlingen met faalangst of weinig steun vanuit hun omgeving (Yeager et al., 2019). Onderzoekers benadrukken daarbij dat mindset geen op zichzelf staande hefboom is, maar alleen werkt binnen een bredere aanpak. Een veilige relatie met de leerkracht, ruimte om fouten te maken en een ondersteunend klasklimaat zijn minstens zo bepalend.
Daarnaast laat onderzoek zien dat complimenten alleen effectief zijn als ze als oprecht en geloofwaardig worden ervaren. Te algemene of onoprechte complimenten kunnen juist leiden tot minder motivatie en meer wantrouwen bij leerlingen (Brummelman et al., 2021).
Dit betekent dat niet elk procesgericht compliment automatisch helpt. Procescomplimenten zijn alleen effectief als ze aansluiten bij echte vooruitgang of bij zichtbaar gedrag (Dweck, 2015). Complimenten die niet kloppen met de ervaring van het kind, kunnen zelfs averechts werken.
We kunnen niet stellen dat één bepaald type compliment automatisch leidt tot betere prestaties of dat een growth mindset een kind ‘slimmer’ maakt. Wel kunnen complimenten onderdeel zijn van een bredere pedagogische aanpak waarin fouten maken veilig is, inspanning wordt gewaardeerd en leren centraal staat. Dat de taal die we gebruiken en de inhoud van een compliment daarbij van belang zijn, staat vast.
Zie ook het kader over de vijf gouden sleutels.
Complimenten zijn alleen effectief als ze oprecht en geloofwaardig zijn
Uitnodiging tot groei
Bewust complimenteren vraagt geen regels, maar het verleggen van aandacht. Aandacht voor wat je benoemt, waarom je het benoemt en wat je daarmee wilt versterken. Door niet alleen het resultaat, maar ook het proces zichtbaar te maken in je taal, nodig je kinderen uit om leren te zien als iets wat in beweging is. En dat is geen garantie voor succes, maar wel een uitnodiging tot groei, bij leerlingen én bij jezelf. Het wordt steeds duidelijker dat deze aanpak een positief effect heeft op het kinderbrein.
Gezien worden
Wat we weten uit breinonderzoek, is dat het kinderbrein zich ontwikkelt door ervaring. Zoals Daniel J. Siegel beschrijft in Het hele brein, het hele kind: elk moment van leren of contact creëert verbindingen in het brein. Herhaalde positieve ervaringen, zoals erkenning, aanmoediging en vertrouwen versterken die verbindingen. Niet een los compliment, maar de totale ervaring om gezien en gewaardeerd te worden in relatie tot anderen, draagt bij aan groei in het brein en in zelfvertrouwen.
Kinderen leren niet alleen door wat je zegt, maar vooral door hóe je het zegt. Je toon, blik en houding worden sneller gevoeld dan begrepen. Die signalen activeren het sociale brein. Als een kind zich écht gezien voelt, ontstaat er rust in het brein. Pas dan is er ruimte om te leren, te proberen en fouten te durven maken. Kinderen hebben ervaringen nodig waarin ze zich verbonden voelen. Die ervaringen vormen letterlijk het brein (Siegel & Bryson, 2011).
Dus als een kind zich veilig voelt, kan het brein optimaal leren en hebben de gerichte complimenten het meeste effect. Dit sluit aan bij wat we weten over de comfort-, leer- en paniekzone: kinderen leren het best als ze net buiten hun comfortzone worden uitgedaagd, zonder in paniek te raken.
En jij?
Je deelt dagelijks complimenten uit, vaak zonder erbij stil te staan. Maar wanneer gaf je er voor het laatst een aan jezelf? Bijvoorbeeld omdat je rustig bleef terwijl de klas bijna ontplofte of omdat je dat ene kind zag toen het even nodig was.
Kinderen leren door te zien hoe jij met jezelf omgaat. Sta af en toe stil bij je eigen inzet: doorzettingsvermogen, nieuwe werkvormen uitproberen of ruimte geven voor eigen oplossingen. Benoem deze momenten hardop of noteer ze. Zo laat je zien dat leren een proces is van vallen en opstaan, dat inzet telt en dat groeien mogelijk is.
Een leerkracht die zichzelf waardeert, inspireert ook leerlingen om met dezelfde houding te leren en te ontdekken.
De kracht van een compliment
Een compliment is geen luxe. Het is een krachtig pedagogisch instrument. Door inzet en proces te waarderen bouw je aan het zelfvertrouwen van kinderen. Je leert ze dat fouten maken erbij hoort, dat leren met vallen en opstaan gaat en dat moeite doen loont. En hoe heerlijk is het als je dit de kinderen al in de klas kunt meegeven. Jong geleerd, oud gedaan.
Hoe werkt dit in de klas?
Zo geef je complimenten waardoor kinderen zich gezien voelen:
- Rekenen: Een leerling loopt vast bij breuken. Benoem wat je ziet: “Ik zie dat je drie manieren hebt geprobeerd om het antwoord te vinden. Knap dat je bleef zoeken.”
- Samenwerking: Twee leerlingen lossen samen een probleem op. Benoem het oplossingsgedrag: “Ik zag dat jullie samen een manier vonden om het probleem op te lossen. Dat werkte goed.”
- Spelling: Een leerling schrijft ondanks fouten door. Benoem doorzettingsvermogen: “Je bleef rustig doorgaan. Dat is precies wat je brein helpt om te leren.”
De vijf gouden sleutels voor een goed compliment
1. Wees specifiek
Zeg niet alleen “Goed zo”, maar benoem wat je ziet. Bijvoorbeeld: “Je stelde extra vragen om het beter te begrijpen.”
2. Focus op het proces
Richt je complimenten op inzet en leer-
strategieën, niet alleen op het eindresultaat. Bijvoorbeeld: “Je hebt verschillende manieren geprobeerd.”
3. Stel reflectieve vragen
Laat leerlingen zelf ontdekken wat werkte. Vraag: “Wat helpt jou om dit vol te houden?”
4. Gebruik lichaamstaal
Een rustige toon en open houding versterken de boodschap van je compliment.
5. Benoem ook mini-doorbraken
“Je bleef rustig toen het even niet lukte. Dat is groei.”
Mediatips
- Mindset – Carol S. Dweck
“Verander je manier van denken om je doelen te behalen.” - Het hele brein, het hele kind – Daniel J. Siegel
Over de invloed van breinkennis bij opvoeden en communiceren. - Podcast: Kind van Vandaag
Over complimenten die écht helpen om stevig te staan.
