Inloggen
Abonneren
Contact
Uitsluiten tegengaan
Uitsluiting is een pijnlijke kwestie voor de uitgesloten leerlingen, en zou dat ook moeten zijn voor de hele klas, de leerkrachten en de school. Ga uitsluiting op school tegen.
Van alle kinderen op de basisschool wordt ongeveer één op de tien uitgesloten en dat is een groot probleem. Allereerst voor degene die het treft en zijn of haar gezin, maar ook voor degenen die het veroorzaken, voor de klas en voor de school waarbinnen het plaatsvindt. Daarom is er een onderzoek gedaan onder leerkrachten naar hun meningen, ervaringen en oplossingen.
Uitsluiten en pesten
In veel onderzoek, anti-pestprogramma’s zoals KiVa, de ‘Richtlijn pesten’ van het Nederlands Centrum Jeugdgezondheidszorg (NCJ, 2014) en in de Week Tegen Pesten 2021, wordt uitsluiten als een van de onderscheiden vormen van pesten benoemd, naast fysiek, verbaal en digitaal pesten. Uitsluiten zit in de categorie ‘relationeel pesten’.
Deze vorm is minder zichtbaar dan de fysieke en verbale vormen van pesten, maar niet minder schadelijk. Er zijn aanwijzingen dat deze vorm van pesten schadelijker is. Kip Williams, de grondlegger van onderzoek naar uitsluiting, stelt: ‘Net zoals leeuwen en herten, zijn ook mensen groepsdieren. Het gevoel bij een groep te horen, is een van onze basisbehoeften. Als we door anderen genegeerd worden, voelen we ons ellendig’ (dekennisvannu.nl, 2016).
Uitsluiting is een vrij vage term, omschreven als ‘er niet bij horen’ (Jehoel-Gijsbers, 2004). Dit kan bewust of onbewust gebeuren. Vaak wordt ervan uitgegaan dat er sprake is van uitsluiting als iemand dat zo ervaart. Bij afwijzing is er sprake van een bewuste handeling, iemand wordt als ‘niet gewenst’ gedefinieerd. In de praktijk worden de begrippen vaak door elkaar gebruikt.
Een veilig schoolklimaat kan dienen als een beschermende factor tegen pesten, afwijzing en uitsluiting
Gevolgen
De gevolgen voor de uitgesloten kinderen variëren van angst, eenzaamheid, depressie, tot bijvoorbeeld eetstoornissen. Deze gevolgen kunnen lang en soms zelfs levenslang doorwerken (Saylor et al., 2013). Op school zijn de prestaties vaak zwakker. Als er in een klas kinderen uitgesloten worden, kan dat gezien worden als een teken dat er niet voor alle kinderen een veilig klimaat heerst.
Oorzaken
Uitsluiting wordt vaak in verband gebracht met eigenschappen van het kind zelf, zoals sociaal slechter functioneren, lichamelijke beperkingen, uiterlijke kenmerken, gedragseigenschappen en taalachterstand. De vraag is of de oorzaken bij het kind zelf gezocht moeten worden. Het sociale klimaat in de klas en op school en de houding van de leerkracht spelen mogelijk een grotere rol volgens Mieke van Stigt (Bessems, 2022). Een veilig schoolklimaat kan dienen als een beschermende factor tegen pesten, afwijzing en uitsluiting. Daarnaast zijn maatschappelijke factoren als armoede, kansenongelijkheid en de heersende neoliberale opvattingen over eigen verantwoordelijkheid, soms resulterend in ‘blaming the victim’, belangrijke factoren die mede bepalend zijn voor inclusie of uitsluiting, ook op de basisschool.
Ervaringen van leerkrachten
In 2020 is een landelijke online enquête gehouden onder basisschoolleerkrachten. Via oproepen op social media en online platformen voor leerkrachten is een oproep gedaan om online een vragenlijst in te vullen. De vragen gingen over de aard, risicofactoren en mogelijke oplossingen voor uitsluiting van leerlingen op basisscholen. Of de gesuggereerde oplossingen effect hebben, dient nader onderzocht te worden.
Ruim 83 procent van de 194 deelnemende leerkrachten van reguliere basisscholen in Nederland en België gaf aan dat er bij hen in de klas sprake is of is geweest van sociale uitsluiting. Gemiddeld betreft dit twee kinderen per klas. De aard van de uitsluiting was divers. De top drie is volgens leerkrachten: ‘Heeft weinig aansluiting in de klas’, ‘Heeft nooit speelafspraken met klasgenoten’ en ‘Wordt nooit uitgenodigd op verjaardagsfeestjes’. Op de negende plaats staat ‘Wordt gepest’.
Het gevoel bij een groep te horen, is één van onze basisbehoeften. Als we door anderen genegeerd worden, voelen we ons ellendig
Wie kan iets aan uitsluiting doen?
Leerkrachten zien zichzelf bijna unaniem als de allerbelangrijkste partij om uitsluiting tegen te gaan. Direct gevolgd door de school. Het uitgesloten kind zelf wordt door een minderheid gezien als degene die het probleem kan oplossen. Hoewel leerkrachten afwijkend gedrag van het kind als een belangrijke risicofactor benoemen, wordt de oplossing van het probleem niet bij het kind zelf gelegd, maar voelen de leerkrachten zichzelf en hun school verantwoordelijk om er iets aan te doen. De belangrijkste genoemde remedies zijn voor de leerkrachten: ‘Een positief klassenklimaat creëren’ en ‘Alert zijn op uitsluiting’. Voor de school zijn dat: ‘De sfeer op school verbeteren’ en ‘Aandacht besteden aan uitsluiting’.
Oplossingen
Welke oplossingen leerkrachten hanteren, ise in 2022 in een online enquête bevraagd: 38 basisschoolleerkrachten uit Nederland en België beantwoordden de vraag ‘Welke praktische manier gebruikt u om buitensluiting van kinderen tegen te gaan?’
Met name het verbeteren en veilig maken van de sfeer op school en in de klas is van belang om uitsluiting tegen te gaan. We maken onderscheid tussen regels opstellen en naleven, concreet gedrag van leerkrachten en school, bewustwording en reflectie bij de leerlingen ontwikkelen en betrekken van de ouders bij het tegengaan van uitsluiting.
Remedies tegen uitsluiting
1) Aan het begin van het jaar de volgende regels afspreken:
• pesten en uitsluiten is verboden. Altijd;
• iedereen is anders en speciaal en we hebben respect voor iedereen;
• iedereen mag altijd meedoen met spelen;
• als er iemand alleen staat, loop je naar diegene toe om te vragen of hij/zij mee wil spelen;
• uitnodigingen voor verjaardagsfeestjes mogen niet op school worden uitgedeeld, tenzij iedereen uit de klas wordt uitgenodigd.
2) Concreet gedrag. De leerkracht:
• kiest wie met wie samenwerkt en welke samenwerkingsgroepjes er zijn, zodat elke leerling gedurende het jaar tenminste één keer met elke andere leerling heeft samengewerkt;
• koppelt kinderen aan elkaar op basis van gedeelde interesses, problemen, et cetera;
• betrekt een kind dat alleen staat actief bij een groep. Bijvoorbeeld door zelf mee te doen met een spel, of het kind een complimentje te maken in het bijzijn van andere kinderen;
• complimenteert kinderen die uitgesloten kinderen bij de groep betrekken of anderen aanspreken op hun uitsluitend gedrag.
De school zet een vriendenbankje op het schoolplein waar leerlingen die alleen spelen, kunnen gaan zitten, vaak worden die dan opgepikt door andere leerlingen. Of twee leerlingen die anders alleen zouden spelen, vinden elkaar daar.
3) Bewustwording/reflectie bij de leerlingen ontwikkelen door:
• regelmatig met de klas te reflecteren en evalueren hoe de dag is verlopen, of hoe het tijdens de pauze op het speelplein ging. Daarbij het gevoel leren te benoemen en gezamenlijk geconstateerde problemen leren oplossen, bijvoorbeeld door rollenspelen te doen;
• te praten over overeenkomsten en verschillen tussen leerlingen en dat positief te labelen;
• het gevoel te creëren dat we allemaal samen verantwoordelijk zijn voor een prettige tijd in deze klas. Samen zorgen we ervoor dat iedereen het leuk vindt.
4) Ouders betrekken bij de gang van zaken in de klas door:
• als er gepest wordt dit direct met de ouders te delen en oplossingen af te spreken;
• ouders op te roepen om voor verjaardagsfeestjes de hele klas uit te nodigen;
• speelafspraken tussen kinderen samen met de ouders wat te sturen.
Belangrijk is dat leerkrachten en school alert zijn op uitsluiting, bijvoorbeeld in de leerlinggesprekken. Zoals een leerkracht adviseert: ‘Heb regelmatig persoonlijke gesprekken met leerlingen om problemen te signaleren.’ Een leerkracht maakt duidelijk onderscheid tussen omgaan met elkaar in school en daarna: ‘Op school hoef je niet elkaars beste vriend te zijn, maar wel een goede klasgenoot.’ Tijdens de reflectie is het volgens een leerkracht van belang ‘om kinderen begrip en mededogen mee te geven’. Meelopers kan geleerd worden dat ze deel uitmaken van een groep en medeverantwoordelijk zijn voor het groepsgedrag: ‘Het is uiteindelijk de verantwoordelijkheid van de hele groep dat iedereen oké is.’
Actiepunten voor leerkrachten
• Realiseer je dat uitsluiten een vorm van pesten is die weliswaar minder zichtbaar is, maar minstens zo schadelijk is voor het kind.
• Wees alert op deze vorm van pesten, herken de signalen (alleen op het schoolplein, niet betrokken bij groepswerk in de klas, nooit uitgenodigd worden voor spelen en verjaardagsfeestjes).
• Pak dit klassen- en schoolbreed aan. Leg niet de focus op het uitgesloten kind, maar op het sociale klimaat waarbinnen dit kan ontstaan.
Klassenfeestjes
Een specifieke vorm om uitsluiting tegen te gaan, is het geven van een ‘klassenfeestje’. Bij een klassenfeestje geven een of liefst meerdere kinderen een verjaardagsfeestje waarbij alle kinderen van de klas worden uitgenodigd. Ouders die dit willen doen, kunnen het Handboek klassenfeestjes downloaden (https://drukendwars.nl/gratis-draaiboek). Voor leerkrachten is dit een mooie aanleiding om op een speelse manier voor en na het feestje het onderwerp uitsluiting en inclusie met de klas te bespreken. Je kunt je er actief voor inzetten door enthousiaste ouders aan te moedigen een klassenfeestje te organiseren samen met ouders van een uitgesloten kind, of schoolbreed door er aandacht aan te besteden in de nieuwsbrief of op de ouderavond (op https://drukendwars.nl/download-pagina zijn hiervoor veel kant-en-klare teksten te downloaden).
Tot slot: belang inzien
In een eerder onderzoek onder ouders van uitgesloten kinderen gaven deze aan dat 68 procent van hun kinderen gepest werd (Hagen & Van Wijk, 2020). Volgens de leerkrachten is dat in 40 procent het geval. Het is van belang in te zien dat uitsluiten een vorm van pesten is en wel één van de ernstigste vormen. Alleen als leerkrachten zich dit realiseren, én dat uitsluiten een gevolg is van een klas- of schoolklimaat waarbinnen dit mogelijk is, kan dit tegengegaan worden. Als leerkrachten actief werken aan een klimaat van respect en samenwerking in de klas en op school, kan dit pesten inclusief uitsluiting verminderen en mogelijk zelfs voorkomen worden.
Literatuurlijst
• Bessems K. (2022, 29 april). Socioloog Mieke van Stigt: ‘Slachtoffers tonen aan waar het niet klopt’. https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/socioloog-mieke-van-stigt-slachtoffers-tonen-aan-waar-het-niet-klopt~b412ccf9/
• Dekennisvannu.nl (2016, 26 april). Buitengesloten. https://dekennisvannu.nl/site/artikel/Buitengesloten/8125
• Hagen, A. (2020). Sociale uitsluiting onder basisschoolkinderen: De aard, oorzaken en oplossingen van sociale uitsluiting. Doctoral dissertation: Rijkuniversiteit Groningen.
• Van der Wijk, L. (2020). Oplossingen voor sociale uitsluiting onder basisschoolkinderen. Doctoral dissertation: Rijkuniversiteit Groningen.
• Jehoel-Gijsbers, G. (2004). Sociale Uitsluiting in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau (scp-publicatie 2004/17). https://repository.scp.nl/bitstream/handle/publications/1059/Sociale_Uitsluiting_in_Nederland.pdf?sequence=1
• Bottom of Form
• Nederlands Centrum Jeugdgezondheidszorg (2014). Richtlijn Pesten. https://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/pesten
• Saylor, Conway F., Williams, Kipling D., Nida, Steve A., McKenna, Margaret E., Twomey, Kaitlin E., Macias, Michelle M.,. Ostracism in Pediatric Populations: Review of Theory and Research. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics: May 2013 – Volume 34 – Issue 4 – p 279-287. doi:10.1097/DBP.0b013e3182874127
