Inloggen
Abonneren
Contact
Jouw sleutelrol bij gedrag in de klas
Het is half negen. Jij staat bij de deur. Een kind stormt binnen zonder zijn jas uit te doen, een ander hangt zuchtend tegen het kozijn en ergens achter je hoor je een stoel omkletteren. De les is nog niet gestart en je voelt het al: dit wordt zo’n ochtend waarop je voortdurend moet bijsturen.
Regie op gedrag begint bij jou
Foto’s Vincent van de Hoogen
Vaak denken we dat gedrag iets is wat leerlingen laten zien. Je beseft misschien niet altijd hoeveel invloed je daar zelf op hebt. Niet door harder te werken of strenger te zijn, maar door bewuster te schakelen tussen de verschillende rollen die je als leerkracht kunt vervullen. Onderwijskundige Martie Slooter beschrijft zes rollen van de leerkracht: de gastheer, de presentator, de didacticus, de pedagoog, de afsluiter en de coach (Slooter, 2018). Geen losse theorie, maar een praktisch kader dat helpt begrijpen waarom het soms rustig is in je klas en soms niet. En hoe je dit kunt beïnvloeden.
De gastheer:
gedrag begint bij de deur
Gedrag begint niet bij de instructie, maar bij
binnenkomst. In de rol van gastheer maak je
contact, zie je je leerlingen en laat je merken dat jij de leiding hebt. Je staat bij de deur, noemt namen, maakt oogcontact. Je ziet wie vrolijk is, wie gespannen en wie al over de rooie dreigt te gaan.
Dit is geen ‘extraatje’, maar preventief klassen-
management. Door vroeg te signaleren kun je gedrag vóór zijn. Even een hand op een schouder, een fluisterzin of een afspraak voor later. Daarmee voorkom je dat spanning zich opstapelt en later in de les explodeert. Onderzoek laat zien dat duidelijke verwachtingen en positieve relaties uitdagend gedrag verminderen (Evertson & Weinstein, 2006; Marzano, 2003).
Theorie over motivatie laat zien dat leerlingen behoefte hebben aan verbondenheid en veiligheid (Ryan & Deci, 2000). Juist dat bied je als gastheer. Duidelijk én vriendelijk. Altijd streng zijn vergroot weerstand, maar alleen maar aardig zijn geeft onduidelijkheid. De kunst zit in de balans.
De presentator:
leiding nemen zonder strijd
Na het welkom volgt een cruciaal moment: de overgang naar de les. Hier ontstaat vaak veel onrust. Jij begint te praten, terwijl leerlingen nog bezig zijn met hun tas, hun buurman of hun eigen gedachten. In de rol van presentator neem je zichtbaar de leiding. Je staat stil, op een plek waar je iedereen ziet. Je wacht. Je spreekt pas als het stil is. Dat voelt soms ongemakkelijk, maar het is effectief. Volgens Van Overveld (2016) is voorspelbaar en consequent optreden bij de eerste kleine overtreding essentieel om grotere problemen te voorkomen. Je benoemt wat je verwacht: “Spullen neer, ogen hier.” Geen discussie, geen uitleg. Effectieve leerkrachten maken gedragsverwachtingen expliciet en herhalen die consequent (Simonsen e.a., 2008). Daarna presenteer je het doel en de opbouw van de les. Leerlingen weten waar ze aan toe zijn. En wat voorspelbaar is, voelt veilig.
De didacticus:
onrust is vaak onbegrip
Een leerling die wiebelt, steeds iets roept of door de klas loopt, laat niet altijd ‘lastig gedrag’ zien. Vaak is het een signaal van onduidelijkheid. Te lange instructies, te grote stappen of een taak die niet helder is, zorgen voor afhaken. En dat ziet eruit als storend gedrag.
Als didacticus maak je leren behapbaar. Je legt in kleine stappen uit, doet voor, oefent samen en laat pas daarna los. Dat sluit aan bij principes van effectieve directe instructie (Rosenshine, 2012) en voorkomt cognitieve overbelasting (Sweller, 1988). Je checkt of leerlingen begrijpen wat ze moeten doen. Niet door te vragen: “Snapt iedereen het?”, maar door ze iets te laten zien of zeggen. Formatief handelen vergroot betrokkenheid en leeropbrengst (Wiliam, 2011). Wie weet wat hij moet doen, kan aan het werk. En wie aan het werk is, vertoont minder probleemgedrag.
De pedagoog:
grenzen zijn een vorm van zorg
Dan zijn er momenten waarop gedrag niet voortkomt uit onbegrip, maar uit grenzen opzoeken. Een leerling die blijft praten, iemand die een ander beledigt of een kind dat jou uitdaagt. In de rol van pedagoog bewaak je de veiligheid in de groep. Je reageert niet impulsief, maar doordacht.
Veel leerkrachten werken hierbij met een correctieladder: eerst nabijheid, dan een non-verbaal
signaal, daarna een keuze, eventueel een andere plek en pas als laatste een consequentie.
Dit is één manier om voorspelbaar en proportioneel te handelen. Scholen kunnen hierin verschillende varianten gebruiken. Onderzoek laat zien dat voorspelbare, oplopende interventies effectiever zijn dan wisselend of emotioneel reageren (Emmer & Sabornie, 2015). Het doel is niet straf op zichzelf, maar herstel: de leerling weer aan het werk krijgen en de relatie intact houden. Een passende consequentie sluit logisch aan bij het gedrag en draagt bij aan herstel. Na een incident volgt daarom
idealiter een kort herstelgesprek. Niet om te
preken, maar om vooruit te kijken: “Wat gebeurde er? Wat heb jij nodig? Wat spreken we af?”
De afsluiter:
rust tot het einde
De bel nadert, spullen gaan al in de tas en jij denkt: we waren nog niet klaar. Toch is de afsluitende rol essentieel. Als afsluiter blik je terug op wat er geleerd is en hoe er gewerkt is. Door doelen te herhalen en kort te reflecteren, veranker je het leren. Onderzoek naar het actief terughalen van leerstof laat zien dat dit bijdraagt aan duurzame opslag in het geheugen (Agarwal & Bain, 2019). Dat geldt voor groep 1 net zo goed als voor groep 8. Bovendien zorg je voor een rustige overgang naar het
volgende moment. Zonder afsluiting blijft onrust hangen. Drie minuten bewust afsluiten levert vaak meer op dan drie minuten extra uitleg.
De coach:
van sturen naar loslaten
De rol van coach vraagt dat je de andere rollen beheerst. In deze rol ga je een stap verder. Je stelt vragen in plaats van dat je aanwijzingen geeft. Je legt verantwoordelijkheid bij de leerling. “Hoe weet je dat dit klopt?” of “Wat heb jij nodig om dit vol te houden?”
Deze rol sluit aan bij de zelfdeterminatietheorie: leerlingen leren beter als ze autonomie ervaren, zich competent voelen en relatie ervaren (Ryan & Deci, 2000). Als coach begeleid je dat proces,
zonder alles over te nemen. Ook effectieve feedback richt zich op het activeren van het denken van leerlingen (Hattie & Timperley, 2007).
Gedrag is samenspel
Niemand schakelt altijd perfect tussen alle rollen. En dat hoeft ook niet. Het gaat om bewustzijn. Om herkennen: welke rol vraagt deze situatie nu? Vaak zit het verschil tussen een onrustige en een rustige klas niet in grote interventies, maar in kleine
keuzes. Sta je bij de deur of achter je bureau? Wacht je op stilte of praat je erdoorheen? Stel je een vraag of geef je een opdracht? Gedrag in de klas is geen vaststaand gegeven. Het is een samenspel. En jouw rol daarin is groter en krachtiger dan je misschien denkt.
Welke rol zet jij morgen bewust in?
Hoe kun je de responsiviteit binnen je directe instructie verhogen door gebruik te maken van formatief handelen?
Lees het in dit JSW-artikel: Formatief handelen en EDI – JSW
Mediatips
oekentip: De zes rollen van de leraar PO, van Martie Slooter.
Formatief handelen en EDI – JSW 12/09/2022 Formatief handelen en EDI – JSW
Literatuurlijst
- Agarwal, P. K., & Bain, P. M. (2019) Powerful teaching: Unleash the science of learning. Jossey-Bass.
- Emmer, E. T., & Sabornie, E. J. (Red.) (2015) Handbook of classroom management (2e ed.). Routledge.
- Evertson, C. M., & Weinstein, C. S. (Red.) (2006) Handbook of classroom management: Research, practice, and contemporary issues. Lawrence Erlbaum Associates.
- Hattie, J., & Timperley, H. (2007) The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112. https://doi.org/10.3102/003465430298487
- Marzano, R. J. (2003) Classroom management that works: Research-based strategies for every teacher. ASCD.
- Rosenshine, B. (2012) Principles of instruction: Research-based strategies that all teachers should know. American Educator, 36(1), 12–19, 39.
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000) Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
- Simonsen, B., Fairbanks, S., Briesch, A., Myers, D., & Sugai, G. (2008) Evidence-based practices in classroom management: Considerations for research to practice. Education and Treatment of Children, 31(3), 351–380.
- Slooter, M. (2018) De zes rollen van de leraar. Bazalt Educatieve Uitgaven.
- Sweller, J. (1988) Cognitive load during problem solving: Effects on learning. Cognitive Science, 12(2), 257–285. https://doi.org/10.1207/s15516709cog1202_4
- Van Overveld, K. (2016) Groepsplan gedrag: Planmatig werken aan passend onderwijs. CPS Onderwijsontwikkeling en advies.
- Wiliam, D. (2011) Embedded formative assessment. Solution Tree Press.
