Profile

Dé basis voor het basisonderwijs

Taal
24/10/2019
Leestijd 4-5 minuten
Geschreven door Marieke Baselmans

Winterse verhalen

De winter is hét seizoen om sprookjes, sagen, legenden en mythologische verhalen te vertellen en voor te lezen. Laat je inspireren door deze vertel- en voorleestips.

Save the children

Het woord ‘sprookje’ komt voort uit het woord ‘spreken’. Een volksverhaal, mondeling verspreid vanaf de middeleeuwen. Ze waren oorspronkelijk voor volwassenen bestemd. Pas in de 19e eeuw werden ze voor kinderen bewerkt en uitgegeven door de gebroeders Grimm, die geen sprookjesschrijvers, maar sprookjesverzamelaars waren. Sprookjes zijn fictief en niet gebonden aan historische gebeurtenissen (zoals sagen), gaan niet over goden (zoals mythen) en ook niet over heiligen (zoals legenden). Ze hebben een vaste opbouw, bevatten beeldende taal, lopen altijd goed af voor de ‘goeden’ en houden mensen een spiegel voor. Zoals in het nieuwe cultuursprookje De gouden kooi, uitgegeven door De Eenhoorn. De verwende dochter van de keizer, Valentina, is dol op zeldzame vogels. Haar dienaren moeten deze voor haar zoeken. Maar ze is niet tevreden, ze wil dé mooiste sprekende vogel ter wereld voor in haar gouden kooi. Ze stopt pas met het najagen van haar wens als ze van een dienaar een vogelei mét een belofte krijgt.

Illustratie uit 'Over bij ons'

Schoolverteller
Naast dat je verhalen kunt (voor)lezen, is vertellen ook een mooie manier. Reinou Vogel, groepsleerkracht en verteller, maakt regelmatig gebruik van sprookjes, sagen, mythen of legenden. Vogel: ‘Deze verhalen zijn tijdloos en geven universele symbolen en waarden door, zonder dat te erg te benadrukken. Ook stimuleren ze de verbeeldingskracht.’
Vertellingen zijn bij bijna alle vakken in te zetten, vult ze aan. Bij zaakvakken, omdat zo kennis beter wordt onthouden dan enkel door feiten. Komt bij geschiedenis het thema ‘Grieken’ aan bod, vertel dan eens uit de Griekse mythen, helden & donder en bliksem, geschreven door Els Pelgrom. Over de Ilias, het grote epos over de Trojaanse oorlog, dat ooit eeuwenlang mondeling werd doorverteld en, waarschijnlijk, werd opgeschreven door Homerus. En dat eindigde met de list van het paard voor de poort van de stad Troje, waarin de Griekse strijders verstopt zaten.
Bij taal zijn vertellingen onmisbaar vanwege het vergroten van de woordenschat, als uitgangspunt voor een gesprek en het begrijpend luisteren.
Bij kunstvakken brengt een vertelling de verbeeldingskracht op gang. Bijzonder geschikt is hiervoor het wereldberoemde verhaal De tovenaar van Oz, onlangs uitgegeven door Clavis. De kunstzinnige illustraties van Benjamin Lacombe worden versterkt door de grafische effecten, prachtige kleuren, zoals metaalgroen, en terugkerende bladversieringen in art nouveau-stijl.
Bij sociaal-emotionele ontwikkeling leven leerlingen zich tijdens een vertelling in anderen in. Heel bruikbaar hiervoor is het boek Sprookjes met de kleur van Henna Riet Wille, in 2019 uitgegeven door De Eenhoorn. Met volksverhalen uit Turkije, Marokko en Bulgarije. Voor jou als leerkracht is een verklarende woordenlijst opgenomen en zijn de woorden die je met nadruk leest vetgedrukt. De teksten zijn vanaf AVI-niveau E5 ook door je leerlingen zelf te lezen.

Komt bij geschiedenis het thema ‘Grieken’ aan bod, vertel dan eens uit de Griekse mythen, helden & donder en bliksem

Verteltips
Deze tips deelt Vos graag aan leerkrachten om zelf te vertellen in de klas:
• Start eenvoudig met een voor jou bekend verhaal. Hierbij kun je bijvoorbeeld een ander perspectief nemen, vertel het verhaal over Roodkapje eens vanuit de beleving van de wolf.
• Verzin samen met de kinderen een verhaaleinde. Stop je verhaal halverwege en laat de kinderen meedenken hoe het afloopt.
• Oefening baart kunst en al vertellend krijg je een directer contact met je klas.
• Vind je het lastig om je verhaal te onthouden, schrijf dan enkele trefwoorden voor jezelf op of maak storyboards (kleine tekeningen/pictogrammen om je verhaallijn te zien). Je kunt ook beginnen met het loslaten van de tekst door een prentenboek te vertellen in plaats van voor te lezen.
• Een verteld verhaal is eigenlijk net een film die je in iemands hoofd creëert. Als jij de beelden bij het verhaal duidelijk hebt, weet je het beter over te brengen.

Illustratie uit 'Van bij ons'

Illustrator
In maart 2020 verschijnt bij Clavis het boek Over bij ons van illustrator Margot Senden. Een boek met volksverhalen. ‘Ik kan me nog goed herinneren dat als mijn oma er was het voor mij niet snel genoeg bedtijd zijn. Omdat ze als geen ander verhalen kon vertellen over vroeger’, reageert Senden op de vraag of ze zelf is opgegroeid met vertellingen. ‘In Van bij ons staan twaalf oude en nieuwe volksverhalen. Per provincie is een volksverhaal her- of geschreven door een bekende kinderboekenauteur, afkomstig uit of woonachtig in die provincie. Ook volgt er na ieder verhaal een korte toelichting. Een feit- en fictiepagina. Kinderen kunnen zo opnieuw kennismaken met deze prachtige, vaak vergeten, verhalen uit hun eigen omgeving. En kunnen op basis van deze verhalen zelf onderzoek doen naar oude verhalen uit hun eigen omgeving en mogelijk zelf hun eigen volksverhaal schrijven.’

4 leestips

Kristien Dieltiens, De boze billenbijter (De Eenhoorn, 2019)
Een prachtige verzameling kettingsprookjes (een gebeurtenis die een ritme van herhaling in gang zet) en volksverhalen uit allerlei landen. De teksten zijn rijk aan herhaling, ritmiek en cadans en prachtig geïllustreerd, geïnspireerd door naïeve kunst en eigen jeugdherinneringen van de illustrator Leriette Desir van Bergen.

Kaye Umansky, De stiefzussen (Uitgeverij Bontekoe, 2017)
Boek uit de serie Piraatjes: een serie voor kinderen die moeite hebben met lezen. Het verhaal heeft een dyslexievriendelijk lettertype en is geschreven op AVI-niveau M5, met cd (meeluisterversie). Het verhaal van Assepoester wordt in dit boek verteld vanuit het perfectief van de stiefzusjes.

Margot Senden, Van bij ons (Clavis, 2020)
In maart 2020 verschijnt het boek Van bij ons. Dit is een bundeling van volksverhalen uit de twaalf provincies door diverse auteurs.

John Ronald Reuel Tolkien, Boer Gilles van Ham (Meulenhoff Boekerij, 2019)
Boer Gilles van Ham werd door Tolkien bedacht als verhaaltje voor zijn kinderen. Hij werkte het daarna verder uit om het zijn vrienden te laten lezen en voegde daarom veel letterkundige grappen en historische achtergrond toe aan het verhaal.