Inloggen
Abonneren
Contact
Zet boeken in om verlies & rouw te bespreken
Rubriek: Klaar voor de klas
In deze rubriek krijg je ideeën voor verrassende activiteiten in de les.
Ieder kind krijgt te maken met verlies; of het nu gaat om het einde van een vriendschap, afscheid van een leerkracht, een echtscheiding van ouders of het overlijden van een huisdier of geliefde. Help kinderen om hieraan hun eigen betekenis te geven… met boeken!
Fenne komt op school en is zichtbaar verdrietig omdat haar oma ernstig ziek is. Joan vertelt dat zijn hond is weggelopen en dat hij zich
zorgen maakt. De impact van deze gebeurtenissen op leerlingen kan groot zijn. Wat doe je daarmee in de klas?
Vanaf negen jaar weten kinderen vaak al goed wat dood is en waardoor iemand kan sterven (Nederlands Jeugdinstituut, z.d.). Vragen over verlies zijn van alle tijden en houden mensen overal ter wereld bezig, ook kinderen. Kinderboeken zijn een veilige oefenruimte om over verlies en rouw na te denken, omdat boeken de maatschappij kunnen nabootsen, zonder dat het voor de leerlingen té persoonlijk wordt (Hernot, 2019).
Verhalen als ingang
Idealiter bespreek je het thema al in de klas vóór er verlies of rouw plaatsvindt. Verhalen in kinderboeken kunnen daarbij een socialiserende functie vervullen: door in een verhaal te stappen, word je geconfronteerd met een andere werkelijkheid. Leerlingen verkennen daarmee nieuwe perspectieven (Schrijvers, 2019).
Daarnaast onderzoeken leerlingen met deze aanpak hun eigen betekenis rondom dit thema. Zo oefenen ze om zichzelf te zien in relatie tot de wereld, ontwikkelen ze wereldwijsheid en
kunnen ze zichzelf, elkaar en de wereld leren begrijpen (Kopmels, 2023).
Een verhaal dat past bij de klas
Om een passend verhaal te kiezen, is het belangrijk dat je weet wat er leeft bij je leerlingen. Op de website rijketeksten.org staat een groot aantal tekstfragmenten. Je kunt kiezen voor de thema’s ‘leven en dood’ en ‘emoties en relaties’.
Kies een verhaal met een universeel karakter, waarin een grotere levensvraag centraal staat, zoals ‘Hoe kan ik omgaan met verlies?’ Leerlingen ontdekken zo dat iedereen deze vragen heeft. Het is belangrijk dat het verhaal géén eenduidig antwoord geeft en er meerdere perspectieven aan bod komen (Kopmels, 2023).
Samen nadenken over afscheid
Kopieer het tekstfragment op pagina 32 en laat het de kinderen lezen. Het doel is dat leerlingen onderzoeken of afscheid nemen altijd erg is en waarom wel of niet. Twan en Linde vragen zich in het verhaal vaak af wat het beste is. En voor wie is dat dan het beste?
Laat de leerlingen de vragenkaarten met de nummers 1, 2 en 3 in groepjes van maximaal vier met elkaar bespreken en uitwerken. Bespreek daarna klassikaal de vraag op kaart 4.
Als leerkracht leid je dit gesprek. Vraag door en bewaak het overstijgende perspectief. Als afsluiting laat je leerlingen individueel een kaart kiezen met nummer 5 en dit voor zichzelf uitwerken.
TIP: Let erop dat je je eigen ideeën voor jezelf houdt, zodat leerlingen hierdoor niet gestuurd worden. Probeer door te vragen, zonder het gebruik van ‘waarom’. Liever: Hoe is het voor jou om…?, Wil je wat meer vertellen over…?.
Toelichting bij de vragen
De vragen met nummer 1 zijn verhelderings- vragen. Ze helpen leerlingen feiten en waar- nemingen uit het verhaal te herkennen.
De vragen met nummer 2 zijn ervaringsvragen. Ze koppelen het verhaal aan de ervaringen en leefwereld van leerlingen en bieden mogelijkheid tot identificatie.
De vragen met nummer 3 zijn betekenisvragen. Ze helpen leerlingen onderzoeken wat iets voor henzelf betekent en laten zien dat iedereen dit op zijn eigen manier doet.
De vragen met nummer 4 zijn levensbeschouwelijke vragen. Hiermee help je leerlingen om te kijken vanuit een overstijgend perspectief.
De vragen met nummer 5 zijn verwerkings-
vragen. Ze helpen leerlingen terug te keren naar hun persoonlijke betekenis rondom het onderwerp via reflectie.
Boekentips
Het boek De regels van drie werd in 2023-2024 verspreid in de campagne van Nederland Leest Junior. Twee andere leestips:
De twaalfjarige Pelle in Briefjes voor Pelle, van Marlies Slegers (2020), heeft een jaar geleden zijn vader verloren. Op een dag krijgt Pelle een doos gevuld met briefjes van zijn overleden vader. Hij moet opdrachten uitvoeren waardoor Pelle nieuwe mensen ontmoet die hem hopelijk weer een beetje glans kunnen geven.
Ook in De trein van vier over twaalf van Conny Palmkvist (2024) overlijdt een ouder. Nicolaus drukt in de lift van het ziekenhuis waar zijn moeder ligt op een vreemd, nieuw knopje. Het lijkt alsof de tijd stil blijft staan. Wat doe je in de laatste minuten die je met je moeder hebt?
Op rijketeksten.org. zijn fragmenten te vinden van beide boeken.
Zo voer je een literair gesprek met bovenbouwleerlingen
In deze Klaar voor de klas voeren kinderen een literair gesprek om ze handvatten te geven om beter om te gaan met verlies en rouw. Je kunt een literair gesprek vaker inzetten om kinderen dieper in een verhaal te laten duiken en er zelf betekenis aan te geven.
Start met het klassikaal (laten) lezen van een gekozen verhaal(fragment). Leerlingen kunnen tijdens het lezen of luisteren notities maken op post-its. Daarna bespreken leerlingen in kleine groepjes wat ze hebben gelezen of gehoord. Hierbij kunnen gerichte vragenkaartjes gebruikt worden die de gesprekken op gang helpen. Wijs in ieder groepje één gespreksleider aan die ervoor zorgt dat iedereen over het verhaal mag praten en vragen kan beantwoorden. Laat leerlingen in groepjes telkens één vragenkaartje pakken waarover zij binnen het groepje hun ideeën delen (Cornelissen, 2019).
Bij het bespreken van het verhaal is het dus belangrijk om vragen te stellen die leerlingen actief laten nadenken over hun eigen ideeën en dialoog mogelijk maken. Leerlingen worden zo uitgenodigd hun eigen verhalen te delen en vorm te geven. Hoe je dit doet, leggen we uit aan de hand van het model Typen vragen voor levensbeschouwelijk leren van Kopmels (2023). Dit model bestaat uit vijf vraagtypen. We combineren deze aanpak met de methodiek van literaire gesprekken, waarbij de typen vragen van Kopmels (2023) worden ingezet volgens de methodiek van literaire gesprekken van Cornelissen (2019). Niet alle vragen worden letterlijk besproken. Soms zijn ze verpakt als opdracht, zoals het maken van een tekening, het schrijven van een gedicht, het maken van een poster of het spelen van een toneelstuk. Het is belangrijk om steeds te bedenken waaróm je een vraag stelt. Elk type vraag vervult een eigen rol bij het leren van leerlingen.
In de praktijk loopt het stellen van de verschillende typen vragen vaak door elkaar heen. Uiteindelijk weet je als leerkracht het beste wat op welk moment bij je leerlingen past. Maar uit ervaring weten we dat het helpt om de vijf typen vragen in de volgorde van 1 tot en met 5 te doorlopen als je net begint met deze methodiek. Zo bouw je geleidelijk op tot de levensbeschouwelijke vraag, die ook het lesdoel vormt, en sluit de les af met een persoonlijke verwerking waarmee de leerlingen evalueren.
De vijf typen vragen voor levensbeschouwelijk leren en hun rol
Type 1: Verhelderingsvragen. Dit type vraag helpt leerlingen feiten en waarnemingen uit het verhaal te herkennen.
Type 2: Ervaringsvragen. Dit type vraag koppelt het verhaal aan de ervaringen en leefwereld van leerlingen en biedt dus de mogelijkheid tot identificatie.
Type 1- en type 2-vragen worden vaak ook gesteld in lessen voor sociaal-emotionele ontwikkeling. Het type 3, 4 en 5 vragen zorgen voor levensbeschouwelijke verdieping.
Type 3: Betekenisvragen. Dit type vraag helpt leerlingen te onderzoeken wat iets voor henzelf betekent en laat zien dat iedereen dit op zijn eigen manier doet.
Type 4: Levensbeschouwelijke vragen. Dit is het belangrijkste type vraag voor de levensbeschouwelijke identiteitsontwikkeling, waarmee je leerlingen helpt kijken vanuit een overstijgend perspectief. Dit type vraag is gekoppeld aan een levensvraag, zoals ook te zien is in het uitgewerkte voorbeeld.
Type 5: Verwerkingsvragen. Dit type vraag helpt leerlingen terug te keren naar hun persoonlijke betekenis rondom het onderwerp via reflectie.
Literatuurlijst
- Chambers, A. (1993) Tell me: Children, reading & talk. Primary English Teaching Association.
- Cornelissen, G. (2019) Literaire gesprekken in de klas. Stichting Lezen.
- Hernot, V. (2019) Literatuuronderwijs, kritisch denken en burgerschapsvorming: De perfecte driehoek (deel 1). Levende Talen Magazine, 106(8), 4–8.
- Hof, M. (2022) De regels van drie (8e druk). Nederland Leest Junior.
- Kopmels, T. (2023) Verhalen vertellen en vragen stellen: Levensbeschouwelijk leren en betekenisvol burgerschap (3e druk). Noordhoff.
- Nederlands Jeugdinstituut. (z.d.) Verlies en rouw in het gezin. Geraadpleegd op 5 januari 2026, van https://www.nji.nl/kennis/opvoeden-en-ouderschap/verlies-en-rouw-in-het-gezin
- Schrijvers, M. (2019) The story, the self, the other: Developing insight into human nature in the literature classroom. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
